Daha.az Jak Derridanın “Poeziya nədir?” essesini təqdim edir.

Belə bir suala iki kəlmə ilə cavab vermək üçün sən bilikdən necə arınmağın yolunu bilməlisən. Hesab elə ki, dünyaya yenicə gəlmisən və hələ nəyləsə yüklənməmisən.

Və bunu yaxşı bilməli, heç vaxt unutmamalısan: mədəniyyəti gözardı elə, unut getsin onu, amma öz “alim cahilliyində” unutma ki, yolu keçərkən, yol boyu nələri qurban veribsən.

Kim cürət edib məndən bunu – bu suala cavab verməyi tələb edir?

Hətta aşkar olmasa da, birdən görünmək və qəfil yoxa çıxmaq onun qanunudur, cavab özünü diktə olunmuş kimi davranır. “Mən bir diktəyəm,” — deyir poeziya, yazılmamışam, deyilmişəm, — “məni əzbərlə, təkrar et, qoru və mühafizə et, məni seyr et, mənə tamaşa et, vurul mənə, heyran ol, — gözlərinin önündə diktə olunan bir şey kimi: səs izi, oyanış, işıq izi, xatirə süfrəsinin fotosu.”

Cavabın özünə də poetik olmaq “əmr olunub”. Və buna görə o, üzünü həmişə kiməsə tutmalıdır — əsasən, əlbəttə, sənə, amma anonimliyin içində itmiş bir varlıq kimi: həm ictimai, həm şəxsi planda açılmış bir sirr kimi; eyni anda həm ictimai, həm də şəxsi, həm  içdən, həm çöldən satın alınmış; nə biri, nə digəri; yola atılmış bir heyvan — kirpi,mükəmməl, yeganə, özünə qapanmış. Və buna görə o, sadəcə olaraq əzilib keçilə bilər — kirpi kimi (italyanca istrice, ingiliscə hedgehog). Ətraf aləmdən tam təcrid olunmuş, içinə, içinin dərin laylarına qapanmış kirpi kimi…

Əgər sən hər vəziyyətdə fərqli reaksiya göstərirsənsə, məkan və zamanı nəzərə alaraq — bu tələb ilə birlikdə sənə verilmiş olanları — və eyni zamanda özündən çıxmağın qaçılmazlığı içində, başqa dilə doğru riskli keçiddə, mümkün olmayan və ya inkar edilən tərcümə üfüqündə (amma yenə də zəruri, ölüm kimi arzulanan), onda bütün bunların poeziya ilə nə əlaqəsi var? Daha doğrusu, poetik olanla — əgər sən təcrübədən danışmaq istəyirsənsə, yolçuluğun başqa adı kimi, təsadüfi bir cığır döngəsi kimi, geri dönməyən bir misra kimi…

Beləliklə, qısaca, unutmamaq üçün:

1. Yaddaşa qənaət:

Şeir qısa olmalıdır, mahiyyətcə və təyinatca ellipsvari olmalıdır — onun obyektiv, yaxud nəzərdə tutulan həcmindən asılı olmayaraq. Qeyri-şüuri olaraq sıxlaşma, konsentrasiya və yığcamlaşma. İçinə yığılma. Kirpi sayaq.

2. Ürək:

Ürək. Burada söhbət sadəcə sözlərin içində olan və hər dilə tərcümə oluna bilən bir ürəkdən getmir. Bu, həm də tibbdəki ürək, texnologiya və ya fəlsəfə müzakirələrinin mövzusu deyil. Ola bilsin ki, bu, Müqəddəs Yazıların, Paskalın və ya Haydeggerin vurğuladığı ürək də deyil. Xeyr, bu, “ürək” haqqında bir hekayədir (unudulmaz tarixçədir) – poeziya ilə ifadə olunmuş bir fikirdir. Fransızca “apprendre par coeur”[1] deyimi mənim dilimdə “ürəklə öyrənmək”, ingiliscədə “to learn by heart”, ərəb dilində isə “hufizaa’n zahri kalb” kimi bir şeyi öyrənməkdən danışır – yəni bir neçə yolla eyni şeyi başa düşmək və yadda saxlamaq.

İki fikir birləşib: ikincisi birincinin içində itib-batıb. Şeir və ya poeziya adına nə varsa bu dünyada sən onu öyrənmək və “ürəyinə yazmaq” istəyirsən, amma bunu başqasından öyrənirsən, başqası sənə deyir və sən əzbərləyirsən (Mətni gözlərindən ayırmadan oxusan da, bunu sənə həmişə bir başqası deyir… ). Yəni: sən ilahi səsləri başqa birisinin səsindən öyrənirsən. Bu artıq şeir deyilmi? İşarə verildiyi anda, yolun kəsişdiyi an bir hadisə baş verir; bu həm təsadüfi, həm də inanılmaz görünür. Amma bunlar xəyal edilən, yuxularda axtarılan və məhz orada vacib olan şeylərdir, çünki orada vəd edilən həmişə bir boşluq buraxır. Minnətdarlıq isə öyrənmədən əvvəl gəlir: bilikdən əvvəl sən təşəkkür edirsən.

Bu bir hekayədir, nəyinsə tarixidir, sanki sənə verilmiş bir şeir hədiyyəsi kimidir. Kiminsə sənin haqqındakı, sənə yazdığı və ya səni ifadə edən sözlərdir. Daha doğrusu, bu sənə ünvanlanmış bir işarədir, məhz sənə göndərilmişdir. Bu işarə səni formalaşdırır, sənə kim olduğunu və yerini göstərir: ya məni məhv et, ya da mənim varlığımı başqalarından görünməz et. İşarənin mənşəyi tapıla bilməsin.

Vəd ver: işarə qarışıq, dəyişkən və forması olmayan şəkildə qalsın. Bu işarədə həm başlanğıc, həm də gedəcəyi yer var.

Yeyin, için, yadda saxlayın, daşıyın – sanki yazı sənin bir hissənə çevrilir. Bu əmrin məqsədi, bəlkə də, həyatın nə qədər qısa və təhlükəli olduğunu xatırlatmaqdır.

Eşidirsən, fəlakət yaxınlaşır. Bu andan etibarən ürəyindəki arzu səni hərəkətə gətirir: unutulmaq təhlükəsi olan, amma eyni zamanda özünü qoruyan bir şeyi xilas etmək istəyirsən. Bu, yol ortasında kiçik, qorxmuş bir heyvan kimidir – onu götürüb yaxından öyrənmək, başa düşmək, yanında saxlamaq istəyirsən.

Sən sevirsən – bunu sadəcə bir şəkildə saxla. Əsl şeir yalnız sözlərə və adlara sığmır. Şeir yolarda, çöllərdədir, dilin sərhədindən kənardadır. Bəzən dilə qayıdır, kiçilir, özünə çəkilir və daha çox təhlükəyə düşür: özünü qorumaq istədikcə, bəzən itir, görünməz olur.

Sadəcə ürəyində tam unikallığı olan bir şeyi saxlamaq istəyirsən – hadisənin və ya formanın təkrarsızlığı onu idealdan ayırmır. Bu tamlığı istədikdə poeziyanın qaynağını hiss edirsən. Ona görə yazını başqasına vermək çətindir, amma eyni zamanda içindəki “heyvan” bunu tələb edir. Bu, kiçik bir canlının qorxusu kimidir. Kədər və ya stres nə istəyir? Diqqət çəkmək, xəbərdarlıq etmək. Ona görə deyir: məni qoruyun, dəstəkləyin, xilas edin, yolun kənarına çıxaq.

Beləcə, sənin içində bir arzu yaranır: əzbərləmək, ürəyinə yazmaq. Ürəyini diktə edilən sözlərə açmaq, onu hiss etmək. Bunu birdən etmək mümkün deyil; bu, poeziyanın təcrübəsidir. Sən hələ ürəyi tam tanımırsan, onu öyrənirsən. Ürəyin parçaları şeirin içindədir.

Şeir – ürəyi öyrədən, onu yaradan, kəşf etdirən bir şeydir. “Ürəyinə yazmaq” artıq sadəcə daxili bir hiss deyil; yaddaşı, ritmi, qaydaları izləmək, duyğuları aktiv ifadə etməkdir. Ürəyin döyünür, ritm yaranır, daxili və xarici, şüurlu və unudulmuş şeylərin kəsişməsindən keçir. Ürək yol kənarında, yerə yaxın, sakit və təvazökardır. Təkrar etmək istəyirsən, amma heç vaxt tam eyni olmayacaq. Şeir ruhu və sözləri birləşdirir, ritm kimi zamanla formalaşır.

Şeir tək və unikal olmalıdır. Bunu yaratmaq üçün yaddaşı bir qədər dayandırmalı, öyrəndiyini unumağı bilməli, bəzi ənənələri simvolik olaraq kənara qoymalısan. Bu “ürəyinə yazmaq” həm qorxaq, həssas, tikanlı, həm də yol kənarında özünü qoruyan bir kirpi kimidir – təhlükəni hiss edir, amma eyni zamanda mövcudluğunu qoruyur.

Heç bir şeir qəzasız ötüşmür. Elə bir şeir yoxdur ki, özündə yara daşımasın, amma eyni zamanda elə bir şeir də yoxdur ki, yara vurmasın. Şeir səssiz bir yara kimidir – onu ürəyimə yazmaq istəyirəm.

Bu baş verir təbii olaraq, səy göstərmədən, heç bir əməyə ehtiyac olmadan. Şeir özü yaranır, ritmlə, qeyri-bərabərliklə, başqasından gələn xeyir-dua kimi. Həmişə yalnız şeir vardır; hərəkətdən əvvəl mövcuddur.

“Poeziya” yerinə “poetik” dedikdə nəzərdə tutduğumuz şey daha dərindir: kirpini yenidən sirkə və ya heyvanat bağına qaytarmamaq. Heç nə etməmək – nə sadə poeziya, nə ritorika, nə də “təmiz dil”. Yalnız bu həssaslıq, bu kəsişmələr, bu təsadüf.

Şeir öz qaydası ilə, heç nəyə bənzəmədən yaranır. O, toz içindən doğulur; feniks deyil, qartal deyil – sadə, yerə yaxın, alçaldılmış kirpidir.

Şeirdə tək bir iz, tək bir əlamət vardır: kirpi kimi büzüşmüş, həm özünə, həm başqasına dönmüş, ehtiyatlı və yerə yaxın. O, təhlükəni görür, amma qorxusuna baxmayaraq mövcudluğunu qoruyur.

Şeir bəzən kiçilir, büzüşür, amma yenə də öz işini görür – duyğularını, fikirlərini dünyaya göndərir. O dili təkrar edə bilər, amma heç vaxt yalnız özünü düşünmür. Şeir həmişə bilik və varlıqla oynayır, bəzən özünü itirir, bəzən təsadüfə özünü təqdim edir.

Şeir yazan şəxs onu heç vaxt tamamilə yazmır və imzalamır; onu başqası daşıyır. Mən yalnız bu arzuyla varam: şeiri əzbərləmək, ürəyimə yazmaq.

Şeir ürəyimizdə mövcuddur. O sərhədləri silir, əlimizdən çıxır, bəzən eşitmək çətindir, amma ürəyi öyrədir. O hər sözə, hər şeyə ilişə bilər – canlı və ya cansız, məsələn, “kirpi” – həyat və ölüm arasında, gecə və ya səhər vaxtı.

Amma sən danışdığın şeiri heç kim bu cür izah etməyib, buna görə yolunu itirirsən. Sən artıq bunu dedin – bu da sübutdur. İndi sualına qayıdaq: “Şeir nədir?” Bu sual şeirin yox olmasını, yeni bir başlanğıcı xatırladır.

Sən bunu bir məsəllə ifadə edə bilərsən: kimsə sənin ürəyini oxumaqla əlləşir, yəni səni yazır — sənə, sənin haqqında, sənin vasitənlə nələrsə qaralayır. Daha doğrusu, sənə ünvanlanmış bir işarə buraxılır və sənə tapşırılır: onu gizlət, onun mənşəyini görünməz et, tanınmaz et. Onu daşı, içində apar — sanki yazının qanunu sənin bədənin olub.

Sən eşidirsən: fəlakət yaxınlaşır.

Bu andan etibarən, sənin ölümcül istəyin ürəyində bir impuls oyadır: həm xilas etmək, həm də özünü ölümə təqdim edən şeyi qorumaq. Kirpi kimi — yolda büzüşmüş, müdafiə olunmaq istəyərkən özünü təhlükəyə atan.

Sən onu götürmək, anlamaq, yaxınında saxlamaq istəyirsən.

Sən sevirsən — bunu tək halda saxla. Amma şeir adlara və sözlərə sığmır. O, əvvəlcə dillərin kənarına atılır, yolların və sahələrin üzərinə. Bəzən dilə qayıtsa da, məhz qapananda daha çox risk altına düşür — özünü qoruduğunu zənn edərək özünü itirir.

Sözün əsl mənasında: sən ürəyində tək, unikal bir formanın izini saxlamaq istəyirsən — elə bir hadisə ki, mənanı və hərfi artıq ayırmır. Bu bölünməzlik arzusunda poetik olanın mənbəyini nəfəs alırsan.

Buradan yazının ötürülməsinə qarşı sonsuz müqavimət yaranır — halbuki bu ötürülmə zəruridir. Bu, kirpinin kədəridir. Əzab nə istəyir? Xəbərdarlıq etmək, qorumaq.

Beləliklə, bir çağırış yaranır: məni tərcümə et, məni qoruyub saxla, bir az da döz — gəl, magistraldan çıxaq.

Beləcə səndə bir arzu doğur: əzbərləmək, ürəyə yazmaq. Ürəyin diktə olunanla deşilməsinə icazə vermək. Bu eyni anda həm mümkünsüzdür, həm də poetik təcrübənin özüdür.

Sən hələ ürəyi tanımırsan — onu öyrənirsən.

Şeir — ürəyi öyrədən, ixtira edən, tapan şeydir.

Amma bu “ürəkdə saxlamaq” artıq sadəcə daxili bir hal deyil. Bu, yaddaş texnikasına, mexaniki təkrara, bir növ liturgiyaya çevrilir — sanki kənardan gəlir.

Beləliklə, ürəyin döyünür — ritm yaranır. Xarici ilə daxili, şüurla yaddaş arasında.

Şeir — ruhu və hərfi birləşdirir.

İki sözlə cavab vermək üçün: ellipsis, seçim, ürək və ya kirpi. Sən yaddaşı iflic etməli, mədəniyyəti tərksilah etməli, biliyi unutmağı bilməlisən.

Şeirin yeganəliyi bundan asılıdır.

Qəzasız şeir yoxdur. Yara kimi açılmayan şeir yoxdur. Amma elə şeir də yoxdur ki, yara vurmasın.

Şeiri səssiz bir sui-qəsd, lal bir yara adlandır — səndən mənim ürəyimə keçən.

Şeir mənim üçün göylərdən enir — başqasından gələn bir xeyir-dua kimi.

O, hərəkətdən əvvəl gəlir.

Və unutma: kirpini yenidən “poeziya sirki”nə aparmaq olmaz. Nə saf poeziya var, nə saf ritorika. Yalnız bu yaralanma, bu yol ayrıcıları, bu qəza.

Şeir heç nəyi sitat gətirmir. Onun başlığı yoxdur. O, yaranır — gözlənilmədən.

O, öz küllərindən qalxır — amma feniks kimi yox, qartal kimi yox — kirpi kimi: aşağıda, torpağa yaxın, təvazökar.

Şeir — bir izin ehtirasıdır, hər dəfə özünü dağıdan bir imza.

Subyektsiz: şeir bəlkə mövcuddur, amma mən onu yazmıram. Mən onu imzalamıram. Başqası imzalayır.

Mən yalnız bu arzu ilə gəlirəm: əzbərləmək, ürəyə yazmaq.

Bu “ürəyində saxlamaq” bədənin, cinsin, gözün hüdudlarını aşır. O, sərhədləri silir, əlindən sürüşür — amma səni ürəkdə qalmağa, ürəklə yaşamağa öyrədir.

O, hər şeyə bağlana bilər — məsələn, “kirpi” sözünə — həyatla ölüm arasında.

— Amma sənin təsvir etdiyin şeir belə müəyyən edilməyib — sən yolu azırsan.
— Elə indicə bunu dedin. Sübut tamamlandı.

Suala qayıt: “Nədir…?”
Bu sual şeirin yoxa çıxmasına yas tutur.
Və “nədir?” deyə soruşmaq — artıq nəsrin doğuluşunu salamlayır.

Fransız dilindən tərcümə: Cavanşir Yusifli

[1] Apprendre par coeur – əzbərləmək