“Tanrı yoxdur, ancaq bu, o demək deyil ki, atam onun yerinə keçə bilər”

2003-cü il, Fransa, Birləşmiş Krallıq və İtaliya istehsalı olan “The dreamers” 1968-ci ildəki coşğun Avropa gənclərinin təsviri ilə dövrün siyasi-sosial hadisələrinə tənqidi baxış sərgiləyir. Film şotlandiyalı novelist Cilbert Adarın (Gilbert Adair) “Müqəddəs bakirələr” (“The holy innocents”) kitabından adaptasiyadır.

Kino “68 nəsli”nin ümumi-parlaq bir nümunəsidir. Filmi izləyərkən kadra daxil olan Paris şəhərindən görüntülər, aktyorların sərbəstliyi, musiqinin yerli-yerində işlədilməsi, siyasət, fəlsəfə və incəsənətə dair aparılan diskussiyalar, rejissorun əksər filmlərində gördüyümüz seksuallıq teması bu filmin ən yaxşılardan olmasına səbəb olmuşdur.

Metyü ABŞ-dan Fransaya oxumağa gəlmiş kino “xəstə“si olan gəncdir. Özü ilə eyni universitetdən olan bacı-qardaş – İzabel-Teo ilə tanış olur. Hər ikisi incəsənət sahəsində anarxist baxışlara malik olan bu fransızlar Metyünü ata-analarının tətildə olmasını əsas gətirərək öz evlərində qalmağa dəvət edirlər. Bundan sonra bir evdə qalan üç gənc özlərini, bir növ, kəşfə çıxırlar. Evdə İzabel və Teonun qayda-qanunları keçir, Metyü buna boyun əyməlidir.

Bertoluççi 68 ilinin kino, siyasət, musiqi, jurnalistika, seks və fəlsəfənin birliyi kimi xatırlandığını qeyd edir. Filmin çəkilməsində rejissor Jan Koktdan (“Les Enfants Terribles”) təsirləndiyini deyirdi. Müsahibələrində fransız mədəniyyətinin onu necə valeh etdiyini dəfələrlə qeyd edən Bernardo məhz əsas filmlərinə də Parisdə imza atmışdır: “Last tango in Paris”, “The conformist”, “The dreamers”.

30-cu illər fransız kinosu (xüsusilə, Renuar) və 60-70-ci illər “Yeni Dalğa” onun fəaliyyətinə çox böyük təsir göstərmişdir: “60-cı illərin sehirli bir tərəfi var. Xəyal görmək də deyə bilərik buna. Kinoda siyasət, cazz, rokn-roll, seks, narkotik, fəlsəfəni qaynadıram, bir-birində əridirəm.”

1962-ci ilində Fransaya gələn Bertoluççi reportyora: “Sizin üçün bir təvafütü yoxdursa, fransızca danışmaq istəyirəm” deyir. Ətrafdakıların çoxunun italyan olduğunu deyən reportyora rejissorun cavabı “Fransızca kinonun dilidir. Kino fransızca danışır” olur.

Qısaca kino tarixinə də nəzər salaq: Fotoaparatın ixtirasından sonra film sənayesinin yaradılmasına bir çox cəhdlər oldu. Şəkillərin ard-arda düzülməsi – hərəkətə gətirilməsi kimi sadə üsullar. Bu dövrdə Edisonun kinotoskopu ilk göstərmə cihazı kimi bazara çıxarılmışdı. Daha sonra Lumiyer qardaşlarının ərsəyə gətirdiyi 10 kq.lıq daşına bilən sinematoqraf aparatı üzə çıxdı. İlk film nümayişi də onların sayəsində 1895-ci il 28 dekabrda baş tutdu. Edisonun çəkdikləri bir qrup nüfuzlu üçün idisə, Lumiyer qardaşları ictimai təqdimatı üstün tutdular.

Səsli kino isə 1919-cu ildə Li De Forestin patentini aldığı ixtira ilə çəkilməyə başlanıldı. 1923-27 illəri arasında kinolar özəl salonlarda göstərilirdi. Əvvəlcə bu layihənin bahalılığı şirkətlərin səsli kinoya dirənməsi ilə nəticələnmişdi. 1926-cı ildə Warner Bros. kinoya musiqi-rəqs tandemini əlavə etdi ki, növbəti 15 ay ərzində bütün amerikan filmləri səsli çəkildi. İlk rəngli filmlər əllə boyama metodu ilə yaradılırdısa, 1929-32-ci illər texnikanın köməyi ilə bu sadə üsuldan da imtina edildi.

Sonralar kinoda yaranan müxtəlif cərəyanlar italyan “Neorealizmi”, fransız “Yeni Dalğa”sı kinonu incəsənətin mühüm bir qoluna çevirdi. 70-lərdən sonra seks partlayışı ilə sarsılan dünya, narkotik-rok ikiliyinə qoşulmuş gənclər kinonun daha da irəliləməsi yolunda maneə olmuşdu. Artıq sənət dəyəri anlayışı itmiş, yalnız kütləyə xitab edən filmlər çəkilməyə başlamışdı. Buna siyasi hadisələrin (70-lərin neft şoku, 80-ci illər – iqtisadi böhran, 90-cı illər-post-kommunizm) mədəni nailiyyətləri qabaqlaması da öz təsirini göstərmişdir.

“Tanrıya inanmıram, amma inansaydım, o qaradərili-solaxay gitarist olardı.”

Filmin əvvəlində Fransua Truffonun “400 zərbə” filmindən bir soundtrak səslənir, sonrakı səhnələrdə artıq zamana fikir vermirsiniz, sadəcə, bir-birini əvəz edən kadrlar: məşhur rejissorların kinolarından hissələr, fonda musiqi, üç saf gəncin eyforiyası, mədəni partlayış.

Kinodakı erotizmə çatmayan səhnələri insest əlaqə kimi qiymətləndirənlər də var və olacaq.

Bu barədə Bernardo Bertoluççinin müsahibəsindən: “Yenə başladınız, haradadı bu insestlik? Siz əkizlər arasında necə insest əlaqədən danışa bilərsiz axı? Onlar 9 aylıq bətndə olan əkizlərdir. Budur güclü insestlik. Onlar həmişə oyun oynayırlar, Metyü ilə tanış olandan sonra ABŞ-dən olan bu gənc onlara uşaq kimi davranmamalarını deyir, bu qədər. Bu insest əlaqə deyil.”

…sonra İzabel fransız Qodarın “Son nəfəs” (“Breathless”) filmindən bir hissə canlandırır. “New York Herald Tribune! New York Herald Tribune!”. Küçədə qəzet satan qız – Jan Syöberq, ona yaxınlaşan avara oğlan – Jan Pol Belmondo. Əsl film necə olmalıdır sualı ortaya çıxır.

…sonra Teo boğazını tutur, yerə yıxılır, canlandırdığı səhnə amerikan rejissor Hovard Hovksun (Howard Hawks) 1932ci il tarixli “Çapıqlı üz” (“Scarface”) filmindəndir. Müasir filmlərdəki reallığın deqredasiyaya uğraması problemi ortaya qoyulmalıdır.

…İzabel yenə səhnədədir. Marlin Daytrixin oynadığı “Sarışın Venera” (1932) filmi. Əvəzsiz aktrisa qabiliyyəti və əvəzsiz canlandırma.

…sonra Teo ilə Metyü arasında Çarli Çaplin və Baster Kiton müqayisəsi gedir. Ssenari üst səviyyədədir: “Bu sanki nəsr ilə nəzm, aristokrat və avara, insanla maşın müqayisəsidir.”

Və Kiton barədə bir açar rəy səslənir: “O heç bir şey etməyəndə belə gülməlidir, Qodar kimi”. Qodarın komediya aktyoru olmadığını bilirik. Bəs niyə məhz “Qodar kimi?”. Ona görə ki, Jan Lyük Kiton kimi Çaplindən fərqli olaraq ifrata qaçmırdı, ortaya sənət dəyəri olan “məhsul” qoymağı bacarırdı. Basterin möhtəşəm aktyorluğunu görmək üçün 1926-cı il istehsalı olan səssiz film “The general”a baxın.

… sonra 3 gəncin “Bande a parte” cəhdini izləyirik və uğurlu olur. Luvr muzeyində 10 dəqiqəyə yaxın qaçırlar.

“İndi Vyetnamda olan əsgərlər kimə qulaq asırlar, səncə? Klapton? Yox, Metyü. Onlar Cimi Hendirksə qulaq asırlar, həmişə düzünü demiş oğlana.” Erik Klaptonla Cimi Hendriks (27) müqayisəsini Avropa və Amerika mədəni səviyyələrinin çaxnaşması kimi də qiymətləndirmək olar. Və elə bu anda Teonun dediyi cümlə kino sahəsindəki gerçəklərdən biridir: “Rejissorların çoxu Piper Tomdur (sevişənləri izləməkdən zövq alırlar).” Deyilmiş cümlə bu kinonun rejissoruna da aiddirmi?

Bertoluççi müsahibələrində aktyorların soyunma səhnələrindən çəkinməsini qeyd edirdi. Məsələn, o, “Parisdə son Tanqo” filmi üçün əvvəl “Konformist” filmində oynayan Jan Trinyatla danışmışdı. Ancaq sonradan aktyor bu cür cəsarətli səhnələrdə oynaya bilməyəcəyini qeyd edərək roldan imtina edir. Nəticədə bu rol üçün Bernardonun seçimi Marlon Brando olur.

Və ya bu filmdə. Əvvəlcə rejissor Ceyk Qalenhalı (Jake Gyllenhall) çəkmək istəyir. Bədənini sərgiləməkdən boyun qaçıran Ceykin yerinə rejissor Maykl Pitti dəvət edir.
Ümumiyyətlə, Bertoluççinin filmlərinə baxanların onun seksuallığı filmin bir hissəsinə çevirdiyindən xəbəri var. “Parisdə son tanqo” filminin aktrisası Mariya Şnayder çəkilişlərdə çox çətin anlar yaşadığını deyirdi: “Bernardo və Brando mənə olmazın işgəncələr etdilər. Səhnə sonu küncə qısılıb ağlasam da, heç biri mənə yaxınlaşıb nəsə demirdi.” Bertoluççinin sadist olub-olmamasını bilmirəm, ancaq erotik səhnələrdə ifrata varmadığı; hər şeyin qədərində olduğu dəqiqdir.

Kinoda “121 manifesti” mövzusuna toxunulur. Əkizlərin atası Corc manifestə imza atmağı rədd edir. Fransız müstəmləkəçiliyini dəstəkləyib, Əlcəzairin haqqı olan azadlığına hər iki mənada qol qoymur.
Kinoda bir səhnə daha var ki, rejissorun dahiliyinə söz ola bilməz. İzabel gözəllik ilahəsi Afroditanı (Venus de Milo) canlandırır.

Əslində, filmin xırdalıqlarına varsaq: divardakı Maonun şəkli və qırmızı kitabdan tutmuş (Qodarın “Çinli qız” kinosunu xatırlayın), kadrlarda nəzərə çarpan “Persona” (Ingmar Bergman) filminin posteri və Delakrua ilə Manenin impressionist tablolarına qədər. Bob Dilan və The Doors musiqiləri də qeyd edilməlidir. Son səhnə isə Edit Piafla bitir…