DAHA.az Əhməd Həmdi Tanpınarın “Fal” hekayəsini təqdim edir.

Otaq, həqiqətən, kasıb və sahmansızdı. Ortalıqda boxça kimi bükülmüş kilim, bir küncdə içində – kim bilir, neçə mövsüm qabaq söndürülmüş – siqaret kötükləri saralan, qazan qapağıyla yarıörtülü manqal, yanında nərmənazik ayaqlı, cındırı çıxmış, üzlük parçası cırıq-deşik iki oturacaq, bir də bizə: “Buyurun”, – dedikləri, bir ayağı qısa olduğundan, hər hərəkətimizdə cırıldayaraq – uşaq bağçalarındakı tarazyelləncəklər sayaq – ağırlıq düşən tərəfi enib, yüngül tərəfi qalxan nimdaş divan vardı. Heyrət! Üzbəüz divarda bəzək əşyası – bu evə hardan, nə üçün gəldiyi bilinməyən “doldurma” tutuquşu. İstanbulda çox az təsadüf olunan bir cinsə mənsub məşum taleli tutuquşu bu miskin evdə zamandankənar mövsüm kimi görünürdü. Dar çərçivəli pəncərələrdə tozlu, çoxdankı yağışlardan ləkələnmiş, əcaib dərin qırışlı qoca sifətləri xatırladan yorğun şüşələr vardı, sanki küçələrin biçarəliyini, kimsəsizliyini göstərməyə çalışırdılar. Üstəlik, nimdaş, naxışları tökülmüş sınıq-salxaq karnizlərdə kirli, tülü süzülmüş pərdələr. Bütün bunlar səfalətin buranı ən əlverişli məkan bildiyi və dərhal da buraya sığındığı kimi bir hiss yaradırdı. Bizi içəriyə ötürən qoca: “Madamın bir az işi var. Mən qəhvənizi hazırlayım, o da indilərdə gələr” ,– deyərək sivişib getdi. Həqiqətən də, madamdan çox əvvəl, əlində qəhvə sinisi otağa girdi. İkimiz də fincanlara vasvası nəzərlərlə baxdıq, di gəl yaxşıca yuyulmuşdu fincanlar. Düzü, qəhvə də yaxşı hazırlanmışdı. Görünür, bu bir sənət qədər vacib, hətta onun yeganə ifadə vasitəsi idi. Bu evdə qəhvə işi dülgərin rəndəsinə, həkimin təzyiqölçəninə, ya da əczaçının tərəzisinə baxılan qədər həssas yanaşılır, yaxşı, təmiz olmasına, qısası, düzgün işləməsinə diqqət yetirilirdi.

Bir az keçdi, qapı açıldı. Əvvəlcə içəriyə arıq, sanki reklam agentliyində burnundan quyruğunun ucunacan tən yarısı qara, yarısı ağ və sıradan çölpişiyi rəngində dizayn olunmuş pişik girdi. Kim bilir, neçə çovğunlu və cansıxıcı qışdan qalan vərdişlə manqalın altına getdi və qıvrılıb yatdı. Ondan bir az sonra falçı qadın gəldi. Ancaq bu gəliş məğrur və qalib gəliş idi. Xəyali bir pyes, daha dəqiqi, Vodevil[1] tamaşalarında evin dəlisinin səhnəyə çıxışına bənzədi bu gəliş. Qəti şəkildə tələsmədən, eyni zamanda tullana-tullana bizə sarı gəlirdi. Bununla bərabər, istədiyi təsirin bu olmadığı da dəqiq idi. Nədən ki, davranışlarında və üz ifadələrində qarışıq, tərs mütənasib ikili istiqamət vardı. İlk baxışdan hamımız kimi normal görünməyə çalışan, amma düşünmədən hərəkətlər edən, özünü apara bilməyən adam təsiri bağışlayırdı. “Xoş gəldiniz” eləyəndən sonra elə ayaqüstü uzun-uzadı bizi süzdü. Adlarımızı soruşdu. Qısa və mənasız tərəddüddən sonra özümüzü təqdim elədik. “Məmnun oldum”, – deyib bizimlə əl tutuşdu. Daha sonra keçib qarşımızda, yerdə boxça kimi bükülmüş kilimin üstündə – ilan qabığıyla üzlənmiş sacayaq kətilində əyləşən Pifiya rahibəsi[2] ədasıyla –oturdu. Nə çox yaşlı, nə də çirkindi. Yarıdan çoxu tökülmüş, sarıya boyanmış, amma diblərindən ağardığı görünən qıvrım saçlarıyla, iri və açıq mavi rəngli gözləri, bəstə boyuyla, yalın və kirli ayaqlarıyla qəribə, hətta bir az da qorxunc görünürdü. Bu sonuncu hiss adamda otaqdakı səfalətdən daha ağır bir nəsnəylə qarşılaşdığını düşünməkdən yaranırdı.
Dəli adam daima kədərlidir. Fəqət, gerçəkdən dəlidirmi? Nə də olsa, sağ çiynindən ipə düzüb asdığı xırda-xırda tısbağa çanaqları, mini yubkası, mavi pencəyi və əcaib davranışlarıyla ilk baxışdan belə zənn etmək olardı. Oturduğu zaman bapbalaca ayaqlarını daha yaxşı görə bildim və bayaq əl görüşəndə ovcumda hiss etdiyim tərli yapışqanlıqdan bir az da iyrəndim. O isə az sonra orqanizmlərindəki bütün sirləri öyrənəcək həkim tövrüylə öz “xəstələrini” təkrar süzdü. Ardınca da: “Bismillah” – deyib əlini sağdakı fincana uzatdı. Dodağının altında nəsə bir dua vird eləyib baxışlarını təkrarən üzərimizdə gəzdirdi.
– Bu kimindir?
On-on beş dəqiqədən bəri çevrilmiş fincan nəlbəkiyə əməlli-başlı yapışmışdı. Təkrar o mavi baxışlar üzərimizə çevrildi və canımızı göy əskiyə bükdü.
– Səndə göz var, oğul!
Nəlbəkinin kənarındakı qəhvə çöküntüsünə göz işlədikcə uzanan intəhasız səhraya baxar kimi və çox yəqin bizim də bu baxışları təqlid etməyimizi istərcəsinə baxırdı. Heç birimiz qımıldanmadıq. Qeyri-müəyyən aləmlərdən, müəmmalardan gopa basmağın nə qədər asan olduğunu sınamayan varmı? Di gəl, falçı qadın haqlı idi. Bir halda ki, fala inanırsan, bədnəzərə nə deyib inanmayacaqsan? Bunlar ki eyni təsbehin muncuq dənələriydi.
– Sənin Camal adında bir tanışın var?
Hələ də tərsinə çevrilmiş fincanın qarşısında getdikcə sərtləşən və sirrin pərdəsiylə örtülən bir intonasiyada soruşulmasına baxmayaraq, sual bizi qətiyyən maraqlandırmadı. Camal. Hə, nolsun? Nə çox Camal. Amma qadın nəlbəkidəki söhbəti dəqiq tutmuş, qızıl axtarırmış kimi yoxlamağa davam edirdi. Camal, yoxsa Cəmilə, Cavad, Cövdət, Cahid… C hərfi üz cizgiləri bilinməyən, sezilməyən bir avtobus ilğım adamları gözümüzün qabağından o yan-bu yana keçirirdi. İlk həmləsinin boşa çıxması qadını məyus etmədi. O, qədərin qapısındaydı, gəlmiş və bütün gələcəklərin sirrindən haliydi, taleyin diliylə danışırdı. Hər şey deyə bilər, hər türlü anons edə bilərdi. Bizim həyatımıza elə bir ucalıqdan, elə bir sonsuz üfüqlərdən baxırdı ki, təsəvvürümüzə və təxəyyülümüzə gəlməyən nəsnələri görə bilirdi.
– Dükan! Miras qalmış bir dükan var…
Əfsus, fincan sahibi ata mirasının acılığını otuz il bundan qabaq dadmışdı. Ölüdən daha heç bir şey gözləməyə dəyməzdi. Onunçün də heç həyəcanlanmadı. Sadəcə, qadının başında yarım çəngə qarğıdalı saçağını qan qırmızı bir lentlə o birilərindən ayıran, qıpqırmızı nüfuzedici zəhmiylə qədim Roma döyüşçülərinin dəbilqələrini xatırladan bez parçasının yellənməyinə baxırdı. Xeyr, bu Pifiya cadugəri, sadəcə, bədbəxt idi. Amma qadın nə baş verdiyindən xəbərsizdi. O, başını nəlbəkiyə əyib orada həbs olunmuş sonsuzluğu seyr edirdi. Nə oldusa, qəfil silkindi, çiyinlərini oynadıb dodaqucu: “Bismillah” – dedi, fincanı nəlbəkidən ayırıb yerindən qalxdı, bizə tərəf əyilərək:
– Məscidə yaxındır, yoxsa kilsəyə? – deyə soruşdu.
C seriyalı ilğım adamlardan sonra otağa, deyəsən, canlı birisi girmişdi. Və hamı da bunu eşitdi.
– Adı F ilə başlayır, Fəhamət, Fəxriyyə, yoxsa Fəxirə… Fanni? – Səsi bu səfər çox üzgündü. Daha ciddi bir həmləylə ən axırda bu adı xatırladı: Fəcriyyə…
Yox,yox, heç biri deyildi. Amma elə bir tərəddüdlə inkar etmişdik ki, falçının bu qadının varlığına inanmaqdan başqa çarəsi qalmamışdı. O səbəbdən davam etdi:
– Fərrandır, Fərran…
Falçının əhvalında zahılıq dövründə uşağına ad axtaran qadının acınacaqlı, həm də olduqca xoş, qərarsız bir həyəcan vardı. Təəssüf, F hərfini falçının xüsusi fonetikasındakı bu son dəyişikliklər də hədəfə çatdırmamışdı. Yenidən ilk varianta qayıtdı: Fərhan… Füruzan…
Lakin bu, bir keçid cəhdiydi, yenidən gözləri işıldadı, əllərini yuxarı qaldırıb havada anlaşılmaz tərzdə yellədi:
– Yoxsa kiminsə atasının adıdır. Ya bəlkə, F hərifli birisiylə oturub-durur?
Ən salamatı, ad hekayəsinin elə buradaca başını buraxmaq lazım. Məchul qaranlıqlara lap əvvəldən, tamam başqa cəbhədən hücum etmək gərəkdir.
– Bir topdansatış mərkəzindədir, yaxud dərzidir? Əlindən hər iş gəlir, mərifətli qızdır, yaxşı da bəxti var. Oğlum, bu qızı üç nəfərin arasında görürəm. Anasıdır o… ya kimdir? Bacısı…
İki dost həmsöhbətlərinin xəyallarından doğan bu qadın barəsində heç nə bilmirdilər.
– Başqa bir qadın da var, Marqrit, Mələk… M hərfi. Amma xəstədir, bilirsiniz. – Hər ikisi Marqritin, yaxud Mələyin, heç tanımadıqları bu başqa qadının səhhətinə görə əməlli-başlı narahat oldular. – Məhkəmədən kağız alıb, möhürlü, imzalı. Hey səni düşünür. İncitmisən qızı, amma gedəcəksən, Körpü ayağında, lap elə fikirləş ki, Kadıköy limanında görəcəksən… ondan sonra. Əsgərlikdən qayıdan bir adam var. Ucaboy, yaraşıqlı. Süvaridir, yoxsa pilot? Amma qadın çox gözəldir.
Bu məqam xüsusən əhəmiyyətlidir. Yavaş-yavaş portret cızılmağa başlamışdı. Əsmər, uzun boylu, şirin gülüşlü, dümağ dişli gənc qadının çöhrəsi gözümüzün önündə ən xırda cizgilərinə qədər canlandı.
– Bir sürücü var, çox pul fırladıb… – Falçının dili köpək dişlərinin arasında aşağı-yuxarı bir-iki dartınmayla sürücünün fırlatdığı pulu hesabladı. – Hardasa üç-dörd min lirə. Amma bu qadın da çox zəngindir. Kübardır. Maçkada olur, ya da Şişlidə. Amma o biri qadın onu yola verməz.
Biz, sürücü rəqibimizdən xilas olduğumuz üçün məmnun idik.
– Qəti şübhələnməyəsən… birinci qadınla kimsə yaşamaz, o, sənindir.
Comərdcə bağışlanan birinci qadını dostum xəyalında canlandırıb gözlərini yumdu.
– Sonra M… Məlahət. O da ərindən boşanıb…
İlahi, fincan get-gedə genişlənirdi. Hardasa bir məhəllə qədər olmuşdu.
– Birtəhər çarəsinə baxacaqsan. Uşağının xəstəliyi keçib gedəcək, amma ayaqlarında şikəstlik görürəm… maşın qəzası. Yazıq uşaq… – Dostumun üzünün qanı qaçdı. Amma qadın dediklərinə dərhal düzəliş verdi. – Yox, sadəcə yıxılıb… O gecə verdiyin nəzir qəbul olunub. Anasıdır o qadın, əlinə düşən hər nə var, hamısını satar. O olmasa, ölər sənin üçün o qadın.
– Kimin anası, uşağın?
Ancaq qadının başındakı qıvrım lentlər onun sualı cavablandırmasına imkan vermədi. Elə titrəşdilər ki, bizi təşviş, qorxu içində durduğumuz yerdə geri atılmağa sövq etdilər. Pifiya rahibəsinin son həmləsi təxəyyülünün boşluğundan qopub gəldi:
– Ah, bədbəxt, öləcək…
Qeyri-ixtiyari soruşduq:
– Kim?
Qadın bir az fikrə getdi. Çox güman, ölümü bizi ən az yandıracaq bir adam axtarırdı.
– Əsgərlikdən qayıdan. Qəzada öləcək. Amma öz aramızdır, sənin də çox pulun var ha. Bələdiyyə sədrisən, yoxsa vəkil? Vəkil dedimsə, bir məhkəmə zalı var, yoxsa klinika. Həkim otağına oxşayan bir yer görünür.
Bütün xətası dəqiqəbaşı üzümüzə baxması, iti nəzərlərlə bizi gözdən keçirməsindəydi. Sakit duruşumuz onu çaşdırır, ilkin xəyali versiyalarına başqa donlar biçir, qaçış yolları axtarırdı.
– O qadın ki xəstədir, o, birinci yox, onu qısqanan, bax o da öləcək. Sonra bir Məclis üzvü var Ankarada, o da çox köməklik edəcək. Bir ofisdə görüşmüsünüz, sonra kazinoya getmisiniz və orda sizi görüblər.
Bir az da fikirləşdi.
– Yatdığın yerdə, bir düşmənin var, amma sənə heç nə etməyəcək. Bir qonaqlıq süfrəsi… aman Allah, qətiyyən dava eləmə, bu ay ulduzlar sənin üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Bir məktub alacaqsan, ya da teleqram, sonra bir zəng gələcək, gecə səni çağıracaq, amma bayramı gözlə, ancaq o zaman barışarsınız.
Yenə üzü döndü, başındakı, sirli dalğalara bənzər qıvrım lentlərə əl bulayıb, onları yerbəyer etdi:
– Kirayəçi çıxacaq, amma sən gedib orda qalmamalısan. Oğlun Amerikaya getsin, sonra köçərsən. Adı Zeynəbdir, yoxsa Zəhra. Yox,yox, heç biri. Sabah tezdən gəmiylə gələcək… Kadıköydən. Katibən çox qısqancdır, eləmi? Neyləsin yazıq qız… onun da rahatlığı yoxdur…
Qırmızı lent insan xislətinin, yaradılışının çarəsizliyinə bir daha acıdı o anlarda. Bu, saatlarca davam edə bilərdi. Mən dostuma, dostum da mənə baxdı, səssizcə qalxdıq, pulunu ödəyib otaqdan çıxdıq. Arxamızca:
– İşin olarsa yenə, bir qutu şəkər gətirərsən, – dedi.
Qapıdan çıxarkən mən qəhqəhə çəkib güləcəkdim, amma dostum qoymadı.
– Daha nə istəyirsən? – dedi. – On dəqiqə içində sənə hamının romanını danışdı. Bəs deyil?
Həqiqətən də, eləydi, beş-on dəqiqəyə hər kəsin hekayəsini də, romanını da sığdırmışdı. Günəşin al şəfəqləri altındakı insan həyatı, elə həmişə bu kimi xırda və mənasız məhvərlər, əbədiyyətin əlindən gülmək fürsəti qapıb-qapmayacağımızı bilmədiyimiz, bir yığın cılız adiliklərin ətrafında hərlənmirmi?

Tərcümə edən: Şəhriyar Del Gerani

[1] Musiqili, rəqsli, komediya teatrı
[2] Qədim yunan mifologiyasına aid obrazdır. Qədim Yunanıstanda, Parnas dağının yamacında yerləşən Delfidəki Apollon məbədində kahin.