Daha.az Emil Əskərovun “Robert Sturuanın “Prometey” diaqnozu: Ümidsizliyin rahatlığı – Esxildən Sturuaya Prometey metamorfozu/Patriarxın anomaliyası/ “xəstəlik tarixçəsi” adlı yazsını təqdim edir.
Darama və ya drama çəkilən sənət – teatr kimə lazımdır?
87 yaşlı böyük rejissorun beyin sayrışmaları. Ömrünün bu çağında gərəklilik sübutu və 87 yaşın müasirliyi. Gürcü teatrında post-Strua dövrü. Robert Sturua “Zəncirlənmiş Prometey” əsərini tragik fantaziya kimi dərk edib. Tamaşanın rejissor matrisi mənəvi neytrallıq prinsipi üzərində qurulub; Sturua heç kəsi mühakimə etmir, heç kimi qınamır. Onun demək istədiyini qiymətləndirmək və anlamaq isə artıq tamaşaçının işidir.
Absurd dram sehrində tragikomediya.
Teatr sənəti əsrlər boyu bəşəriyyətin ən böyük qorxularını və ümidlərini bir aynada əks etdirib. Lakin Esxilin “Zəncirlənmiş Prometey” faciəsi sadəcə bir ayna deyil, o, bəşər sivilizasiyasının genetik kodudur. Robert Sturuanın Rustaveli Teatrında təqdim etdiyi “traqik fantaziya” isə bu antik kodun müasir dünyadakı mənəvi devalvasiyasını və “insan” anlayışının çöküşünü araşdıran cərrahi müdaxilədir.
Esxil Prometeyi Hesiodun “hiyləgər titan” obrazından çıxarıb, onu intellektual inqilabın rəmzinə çevirdi. O, insanlara təkcə fiziki odu yox, həm də riyaziyyatı, yazını və ən əsası — ölümü bilə-bilə yaşamağa kömək edən “kor ümid”i bəxş etdi. Lakin Esxilin dünyasında hələ bir nizam ehtimalı var idi: Zevs gənc və qəddar bir tiran olsa da, trilogiyanın itmiş hissələrində onun müdrik bir hökmdara çevriləcəyi, Prometeylə kompromis tapacağı güman edilirdi.
…tamaşada Sturua Matrisi: Neytrallıq və Sarkazm….
Robert Sturuanın 2023-cü il interpretasiyasında isə bu “ümidli sonluq” ehtimalı tamamilə sıfırlanır. Rejissor heç kimi mühakimə etməyən, lakin hər şeyi çılpaqlığı ilə göstərən bir mənəvi neytrallıq prinsipi seçir. Onun səhnəsində Olimpin parıltısı artıq ilahi bir nur deyil, tamaşaçını aldadan “rəngli duman” və boğucu bir soyuqdur.
Sturuanın Prometeyi (Levan Xurtsia) statikdir, skulpturvari bir əzabın içindədir və tamaşaçıda qeyri-ixtiyari olaraq “Qolqota” assosiasiyası yaradır. Lakin bu ilahi əzabın qarşısında dayanan cəmiyyət (Xor) artıq antik nimfalar deyil, mənəviyyatını itirmiş, bir-birinə qarşı paxıllıq və nifrətlə dolu qrotesk fiqurlardır. Rejissor okeanidləri “Hadesin elçilərinə” bənzətməklə, xeyirxahlıq və şəfqət hissinin necə mutasiyaya uğradığını nümayiş etdirir. Tamaşanın ən sarsıdıcı məqamlarından biri Qoqa Barbakadzenin canlandırdığı Hefest/Hermes/Avara obrazıdır. O, tamaşaçı ilə birbaşa və təcavüzkar bir ünsiyyət qurur. Əvvəlcə “bilet pullarının qaytarılacağını” vəd edən, sonra isə eyni tamaşaçıya “pulunuz qaytarılmayacaq, rədd olun” deyən bu personaj, müasir siyasi sistemlərin və hakimiyyət aktyorlarının mükəmməl metaforasıdır. Sturua burada teatrı bir “laboratoriya”ya çevirərək, insanın paternalist sistemlərə olan asılılığını və bu sistemlərin riyakarlığını ifşa edir.
…tamaşanın kulminasiya nöqtəsi Prometeyin son etirafıdır: “İnsanı yenidən qurarkən ona ümidi az verdim!” Bu, bəşəriyyətin ən böyük travmasıdır. Lakin Sturua burada da dayanmır. Tamaşanın ən gənc personajının (gələcək nəslin rəmzi) dediyi o son, kinayəli cümlə — “Ümidsiz də gözəl yaşayırıq” — əslində, bəşəriyyətin intiharıdır. Əgər Esxil üçün ümid sivilizasiyanın təməli idisə, Sturuanın “post-postmodern” dünyasında ümidsizlik artıq həyat tərzinə, konformizm modelinə çevrilib. Axırda Çaplinin “Böyük şəhərin işıqları” musiqisi altında aktyorların dairəvi hərəkəti bir çıxış yolu deyil, “mojudat” (ovsunlanmış) bir dövrədir. İnsanlıq sevgini çarmıxa çəkib, xeyirxahlığı qayaya zəncirləyib və indi bu ümidsiz, Allahsız dairə içində fırlanmaqdadır.
Sturuanın “Prometey”i bizə xəbərdarlıq edir: Biz artıq yel dəyirmanları ilə döyüşən Don Kixotlar deyilik; biz o dəyirmanların üyütdüyü unla qarnını doyurub, mənəvi aclığını unudan konformistlərik. Və Prometey hələ də Qafqazın o soyuq qayalarında zəncirlənmiş halda qalır — bu dəfə bəlkə də, Zevsin qəzəbinə görə deyil, bizim laqeydliyimiz və “ümidsiz yaşamaq” bacarığımız üzündən. Dünya dramaturgiyasının təməl daşı olan Esxilin “Zəncirlənmiş Prometey” faciəsi, əsrlər boyu tiraniyaya qarşı dirənişin və bəşəri tərəqqinin manifesti hesab olunub. Lakin Rustaveli Milli Teatrının səhnəsində Robert Sturua bu antik mətni sadə bir qəhrəmanlıq dastanı kimi deyil, bəşəriyyətin mənəvi iflasını araşdıran “traqik bir fantaziya” kimi yenidən inşa edir. Sturua üçün Prometey sadəcə odu oğurlayan titan deyil; o, insanın yaradılışındakı qüsuru – ümidin çatışmazlığını simvolizə edən faciəvi bir memardır. Sturuanın quruluşunda diqqət çəkən ilk məqam rejissorun hadisələrə yanaşma tərzidir. O, bir hakim kimi yox, bir müşahidəçi kimi nə Zevsi mütləq şər, nə də Prometeyi mütləq xilaskar kimi təqdim edir, tamaşaçını bu iki qütb arasındakı “əxlaqi boşluqda” tək qoyur.
Səhnə tərtibatında istifadə olunan parlaq, “ekzotik” rənglər, tropik dumanlar və Zevsin tiranlığını simvolizə edən elektrik şokları, əslində, bir aldatmadır. Bu, cəmiyyəti “tüstüyə verən” (aldadan) ilahi bir hiylədir. Rejissor antik dövrün o möhtəşəm Olimpini müasir dünyanın parıltılı, lakin içi boş qlamuru ilə əvəzləyir. Səhnəni bürüyən o smoq və duman, əslində, həqiqətin görünməsinə mane olan “boğucu qaz” effekti yaradır.
Antik faciədə xor (Okeanidlər) şəfqət və kədəri təmsil edirdi. Lakin Sturuada biz tamamilə fərqli bir mənzərə görürük. Onun yeddi nimfadan ibarət xoru – bir-birinə qarşı nifrət, paxıllıq və acıdilliklə dolu olan qrotesk bir bütövdür. Onlar “Hadesin elçiləri”, xarabalıq ruhları kimi çıxış edirlər. Burada rejissorun incə bir toxunuşu var: xorun içindəki hamilə qadın obrazı (Zevsdən hamilə qalıb inəyə çevrilən İonun analogiyası) gələcəyin elə bətndə ikən zəncirləndiyini göstərir. Bu xor artıq qəhrəmana dəstək olan kütlə deyil; onlar Prometeyin etiraflarını bir növ “polis sorğusu” kimi qəbul edən, onun əzabından həzz alan və sonda onu satmağa hazır olan müasir cəmiyyətin güzgüsüdür. Tamaşanın dramaturji mərkəzində dayanan Qoqa Barbakadzenin personajı Sturua teatrının ən güclü silahıdır. O, həm Hefestdir (Prometeyi zəncirləyən cəllad), həm Hermesdir (Zevsin casusu), həm də bir avara, bir “medium”dur. Onun tamaşaçı ilə qurduğu oyun – proloqda bilet pullarının qaytarılacağını vəd edib, finalda “pulu unudun” deməsi – birbaşa yalançıların vəd-xəyanət zəncirini ifşa edir.
Barbakadze personajı vasitəsilə rejissor tamaşaçını rahat kreslosundan çıxarıb “günahkar” kürsüsünə oturdur. Biz – bilet alıb əzab izləməyə gələn tamaşaçılar, əslində, Prometeyin qayaya pərçim olunmasına səssiz qalan o elektoralın bir hissəsiyik.
Levan Xurtsiyanın canlandırdığı Prometey obrazı monumental statikliyi ilə diqqət çəkir. O, səhnənin mərkəzində hərəkətsiz qalaraq, bütün daxili enerjisini səsində və baxışlarında cəmləyir. Onun faciəsi Zevsin qəzəbi deyil, özünün yaratdığı “yeni insan” modelinin uğursuzluğudur. Tamaşanın sonunda verilən o böyük sual: “İnsanı yaradarkən ona niyə ümidi az verdim?” – əslində, Sturuanın bugünkü bəşəriyyətə diaqnozudur. Prometey insanlara bilik verdi, riyaziyyat verdi, sənət verdi – lakin onlara bu bilikləri idarə edəcək mənəvi gücü, yəni saf ümidi verməyi unutdu. Nəticədə insan, Prometeyin odu ilə həm də bir-birini yandıran bir məxluqa çevrildi. Tamaşanın ən sarsıdıcı cümləsi bir uşağın dilindən çıxır. Bu, gələcək nəsillərin konformizmə və mənəvi laqeydliyə nə dərəcədə hazır olduğunu göstərir. Əgər bir uşaq “ümidsiz yaşamağın gözəlliyindən” danışırsa, deməli, tərəqqi və azadlıq ideyaları artıq iflas edib. Robert Sturua tamaşanı Çaplinin musiqisi və aktyorların dairəvi hərəkəti ilə bitirərkən bizə heç bir çıxış yolu qoymur. Bu, qapalı bir dövrədir. Prometey zəncirlənib, çünki insanlıq azadlığı deyil, “doymağı” və “sistemə itaət etməyi” seçib.
Robert Sturuanın “Zəncirlənmiş Prometey”i antik mətnin dekonstruksiyasıdır. Rejissor sübut edir ki, Prometeyin qayası artıq Qafqazın uzaq dağlarında deyil; o qaya bizim laqeydliyimizdə, sükutumuzda və ümidsizliyi bir həyat norması kimi qəbul etməyimizdədir. Bu, sadəcə bir teatr tamaşası deyil, bəşəriyyətin özü ilə üzləşdiyi bir güzgüdür – acı, səmimi və sarsıdıcı bir güzgü.
Robert Sturua yenidən antik dövrə, sivilizasiyanın və teatrın başlanğıc nöqtəsinə qayıdır. Lakin bu qayıdış antik irsə sadə bir ehtiram deyil, daha çox bəşəriyyətin mənəvi diaqnozunun qoyulması aktıdır. Esxilin antik faciəsini “tragik fantaziya” kimi təqdim edən rejissor, sənətin ən uca zirvəsi olan “faciə” fenomenini müasir insanın absurd, praqmatik və konformist həyatı ilə toqquşdurur. Sturua burada sübut edir ki, faciə ölməyib; o, sadəcə qəhrəmanlıqdan absurda, ümiddən isə mənəvi iflicə doğru metamorfoza uğrayıb. Esxil üçün tərəqqinin açarı azad iradə və insanlara aşılanan “ümid” idisə, Sturua bu ümidin mahiyyətini radikal şəkildə sual altına salır. Səhnədəki yeddi Okeanid (Xor) bəşəriyyətin mənəvi cəhətdən şikəst olmuş miniatür modelidir. Onlar artıq şəfqət hissini itirmiş, bir-birinə qarşı paxıllıq və kinlə dolu olan “Hadesin despanlarıdır”.
Tamaşanın ontoloji partlayışı Prometeyin final etirafında baş verir: “İnsanı yaradarkən ona ümidi əskik verdim!” Bu etirafın ardınca ən kiçik Okeanidin (Nataliya Quloşvili) səsləndirdiyi o buz kimi soyuq cümlə gəlir: “Nə olsun ki, ümidsiz də çox gözəl yaşayırıq”. Bu fraza müasir cəmiyyətin ruhani iflicinin rəsmi bəyanıdır. Sturua bu cümlə ilə vurğulayır ki, bəşəriyyət artıq xilas olmaq və ya zəncirlərini qırmaq istəmir; o, öz əzabına, konformizminə və ümidsizliyinə “vərdiş edib”.
Ana Ninuanın minimalist və metafizik səhnə tərtibatı, Prometeyin zəncirləndiyi qurğunun bir qadın silueti kimi qaranlıqdan yüksəlməsi tamaşanın vizual dərinliyini artırır. Svimon Canqulaşvili və Robert Sturuanın Bəstəkar Kançelidən Baxa, Bethovendən Çaplinə qədər uzanan musiqi seçimi tamaşanı zaman və məkan hüdudlarını aşan bir hadisəyə çevirir. Bu polifoniya həm bəşəriyyətin bütün dövrlərini eyni “qara dəlik”də birləşdirir, həm də rejissorun estetik gücünü nümayiş etdirir.
“Zəncirlənmiş Prometey” sadəcə bir teatr quruluşu deyil; o sükutun, fəryadın və insan ruhunun dərinliklərindəki qaranlığın tədqiqatıdır. Robert Sturua bu tamaşa ilə sənətin “öldüyünü” və faciənin tarixə qarışdığını deyənlərə öz estetik cavabını verir. O sübut edir ki, rejissor hələ də sənət dünyasında canlılar arasında ən canlı olan kəsdir və onun baxışı bəşəriyyətin ən gizli yaralarını tapıb üzə çıxarmaq qüdrətindədir. Prometey zəncirlənib, çünki biz ümidsizliyimizi “rahatlıq zonası” kimi qəbul etmişik.
Qeyd: Tamaşa Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı ilə Şota Rustaveli adına Gürcüstan Milli Teatrı arasında imzalanmış qarşılıqlı əməkdaşlıq memorandumu çərçivəsində, 2026-cı ilin 28-29 aprel tarixlərində Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsində nümayiş olunub.
