Daha.az Avstraliya-Sidney Yeni Cənubi Uels Universitetinin Siyasi Elmlər üzrə professoru, multikulturalizm, etnik mənsubiyyət, din, millətçilik və vətəndaşlıq kimi mövzuların tədqiqatçısı Cefri Livinin müsahibəsini təqdim edir.
Dr. Rəşad İlyasov: Salam, hörmətli professor. Sizi Bakıdan, Azərbaycandan salamlayırıq. Hazırkı müsahibəmizdə həmkarlarım Nərmin və Elnur da iştirak edirlər. Elə isə, müsahibəmizə başlayaq. Birinci sualım belədir: sizin baxışınıza görə multikulturalizmi necə tərif edərdiniz? Mədəniyyət, müxtəliflik və liberal-demokratik dəyərlər arasında əsas balans nədən ibarətdir?
Professor Cefri Livi: Mən də eyni hissləri bölüşürəm, tanış olmaqdan məmnunam. Düşünürəm ki, ilk növbədə qəbul etməliyik ki, multikulturalizm çoxmənalı bir anlayışdır və müxtəlif insanlar üçün müxtəlif məna daşıyır. Ən ümumi səviyyədə multikulturalizm kimlik qruplarının, milli qrupların, dil qruplarının, dini qrupların, miqrant qruplarının, cinsi oriyentasiya qruplarının və əlilliyi olan qrupların siyasi tanınması və ya onlara uyğunlaşma (akomodasiya) demək ola bilər. Yəni bu termin çox geniş və ümumi mənada işlədilir. Mən isə multikulturalizmi daha çox son 50 il ərzində Qərb demokratiyalarında baş vermiş siyasi proseslər kontekstində düşünməyə meyilliyəm. Bu dövrdə həmin cəmiyyətlər mədəni müxtəlifliyə yanaşmalarında məqsədli və əsaslı bir dəyişiklik etdilər. Əvvəllər mədəni müxtəlifliyi ya istisna etməyə, ya da assimilyasiya yolu ilə aradan qaldırmağa çalışırdılarsa, təxminən 1970-ci illərdən etibarən siyasətlərini dəyişərək mədəni müxtəlifliyi açıq şəkildə dəstəkləməyə və ona uyğunlaşmağa başladılar. Mən multikulturalizmi məhz bu fərqli siyasətə keçid kimi başa düşürəm.
Mən multikulturalizmi multinasionalizm və ya yerli xalqların hüquqları ilə eyniləşdirməyin çox mənalı olduğunu düşünmürəm. Çünki bu anlayışları eyni termin altında birləşdirməyə çalışdığımız anda, dərhal onların nə qədər fərqli olduğunu izah etməyə məcbur qalırıq: milli azlıqların hüquqları və təcrübələri miqrant azlıqlardan nə dərəcədə fərqlənir, yerli xalqların təcrübələri isə həm milli azlıqlardan, həm də miqrant azlıqlardan nə qədər fərqlidir. Buna görə də mən multikulturalizmi daha dar, konkret bir anlayış kimi qəbul edirəm.
Liberal-demokratik dəyərlər və balans məsələsinə gəldikdə isə, bir çox hallarda liberal-demokratik dəyərlər həm fərdi, həm də qrup səviyyəsində müxtəlifliyi dəstəkləyir və mədəni fərqliliyi müsbət şəkildə tanıyır. Bu hallarda balans problemi yaranmır. Balans məsələsi yalnız bu dəyərlər arasında ziddiyyət yarandıqda ortaya çıxır. Milli azlıqlar və yerli xalqlar məsələsində bu ziddiyyət çox vaxt mədəni müxtəlifliyə uyğunlaşmadan daha çox siyasi hakimiyyətin bölüşdürülməsi və ya paylaşılması ilə bağlı olur. Miqrant azlıqlar və dini azlıqlar kontekstində isə ziddiyyət yarandığı hallarda mən ümumi və sərt qaydalar irəli sürməkdənsə, kontekstə və konkret vəziyyətə həssas yanaşmanı üstün tuturam. Mənim fikrimcə, hər bir halın detallarına uyğun olaraq dəyişən, daha incə və çevik yanaşma daha məqsədəuyğundur.
– Etnik, milli və dini kimliklərin birgə mövcud olduğu çoxqatlı kimliklər demokratik cəmiyyətlər üçün hansı imkanlar və çağırışlar yaradır?
– Bu, həqiqətən də, çox geniş və mürəkkəb sualdır. Ən ümumi səviyyədə desək, əsas imkan ondan ibarətdir ki, siyasət insan müxtəlifliyinin sosial faktına cavab verə və onu təmin edə bilsin. Hanna Arendt insan müxtəlifliyini insan mövcudluğunun konstitutiv – yəni əsas, ayrılmaz – faktı kimi təsvir edirdi. Bu baxımdan çağırış və eyni zamanda imkan, bu sosial reallığı özündə ehtiva edə bilən bir siyasətin formalaşdırılmasıdır.
Əlbəttə ki, əsas çətinlik məhz belə bir siyasəti yaratmaqdır, çünki məncə, biz hələ buna tam nail olmamışıq. Düşünürəm ki, çağırış imkanın digər üzüdür və əksinə. Bununla yanaşı, daha aşağı səviyyəli, daha konkret imkanlar da mövcuddur. Məsələn, mədəni baxımdan müxtəlif olan dövlətlər çoxdilli əhalinin yaratdığı üstünlüklərdən açıq şəkildə faydalana və bu potensialı maksimum dərəcədə reallaşdıra bilərlər. Yəni burada müxtəlif səviyyələrdə imkanlardan danışmaq olar. Bundan əlavə, dövlətlərin müvəqqəti miqrantların geri qayıtmış üzvləri və ya digər ölkələrdə yaşayan diasporları vasitəsilə istifadə edə biləcəkləri “yumşaq güc” imkanları mövcuddur. Bu əlaqələr və şəbəkələr dövlətlər üçün əlavə resurs yaradır.
Lakin mənim fikrimcə, kifayət qədər diqqət yetirilməmiş xüsusi bir çağırış da var və biz bunu bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində kütləvi əhalinin miqrasiyaya münasibətində açıq şəkildə müşahidə edirik. Bu çağırış demokratik dövlətlərdə milli kimliyin yerini və əhəmiyyətini tanımaq məsələsidir. Məncə, bir çox liberallar və demokratlar milli kimliyə qarşı ya tərəddüdlüdürlər, ya da hətta mənfi mövqe tuturlar. Halbuki, əgər biz etnik kimlikləri qəbul ediriksə, nəzərə almalıyıq ki, etnik kimliklər başqa yerlərdə mövcud olan milli kimliklərin nəticəsidir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində milli kimliklər etnik kimlikləri formalaşdırmışdır. Buna görə də demokratik dövlətlərdə milli kimliyin də inkişaf etməsi təəccüblü olmamalıdır – bu, başqa yerlərdə olduğu kimi eyni proseslə baş verir. Düşünürəm ki, biz hələ də milli kimliyin statusu, onun konseptuallaşdırılması və onunla necə davranmalı olduğumuz məsələsi ilə ciddi şəkildə mübarizə aparırıq. Məncə, bu gün üçün ən böyük çağırışlardan biri məhz budur.
– Dəyərli fikirlərinizə görə, xüsusilə, mədəni uyğunlaşma kontekstində “yumşaq güc” anlayışına toxunduğunuz üçün çox təşəkkür edirik. İndi isə növbəti sual: mədəni azlıqlar üçün qrup hüquqları bəzən həmin qruplar daxilində fərdi hüquqlarla ziddiyyət təşkil edə bilər. Sizcə, bu gərginlik və ya paradoks necə həll oluna bilər?
– Bəli, bu məsələ daim gündəmdə olan, xüsusilə də demokratik və liberal dövlətlərdə tez-tez ortaya çıxan fərdi hüquqlar ilə qrup hüquqları arasındakı ziddiyyətdir. Məncə, burada iki əsas anlayışın dərk edilməsi vacibdir. Birincisi odur ki, azlıq qrupları – xüsusilə miqrant qruplar – başa düşməlidirlər ki, onlar təkcə siyasi icmaya deyil, eyni zamanda mədəni bir icmaya da qoşulurlar. Və bu siyasi icmanın mədəniyyəti, daha yaxşı ifadə tapmaq çətindirsə də, liberal bir mədəniyyətdir. Eyni zamanda, bu dövlətlərdəki liberallar və demokratlar da anlamalıdırlar ki, onların öz prinsipləri müasir şərait və dəyişən zaman kontekstində yenidən şərh edilməli və tətbiq olunmalıdır. Yəni liberallar tərəfdən müəyyən bir elastiklik və dövrün tələblərinə uyğunlaşma iradəsi olmalıdır.
Digər tərəfdən, miqrant qruplar da dərk etməlidirlər ki, onlar yeni bir mədəni icmaya daxil olublar və sadəcə olaraq öz əvvəlki cəmiyyətlərini yeni məkanda olduğu kimi yenidən yarada bilməzlər. Burada qarşılıqlı güzəşt və qarşılıqlı uyğunlaşma olmalıdır. Məncə, bu iki əsas dərk multikultural cəmiyyətin uğurlu olması üçün həlledicidir. Bu, daha geniş səviyyədə yanaşmadır. Əlbəttə, daha konkret səviyyədə bir çox halları praktik və sağlam düşüncəyə əsaslanan həll yolları ilə tənzimləmək mümkündür. Məsələn, bir neçə il əvvəl Böyük Britaniyada dövlət məktəblərində hicabın geyinilməsi ilə bağlı mübahisə yaranmışdı. Məktəb rəhbərliyi hesab edirdi ki, bu, bəzi şagirdləri məktəb forması ilə uyğun gəlməyən geyim vasitəsilə digərlərindən fərqləndirir. Tapılan həll yolu isə ondan ibarət oldu ki, müsəlman qızlara hicab taxmağa icazə verildi, lakin hicab məktəbin rəsmi rənglərində olmalı idi. Beləliklə, hicab həm fərqliliyi qoruyurdu, həm də məktəbə mənsubiyyəti ifadə edirdi.
Oxşar bir hal bir müddət əvvəl Avstraliyada siqh oğlanların dini geyiminin bir hissəsi olan mərasim xəncəri “kirpan” ilə bağlı baş vermişdi. Məktəb ərazisində bıçaq gəzdirmək qadağan olunduğu üçün dövlət məktəbləri buna etiraz edirdi. Nəticədə kompromis həll tapıldı: siqh oğlanlara kirpan taxmağa icazə verildi, lakin o, qınında möhürlənmiş vəziyyətdə saxlanmalı idi ki, çıxarılması mümkün olmasın və digər şagirdlər üçün təhlükə yaratmasın. Bu cür praktik və rasional həllər bir çox mədəni azlıq praktikalarına tətbiq oluna bilər. Lakin elə hallar da var ki, belə praktik həll yolları mövcud olmur. Mən öz tədqiqatlarımda müdafiə etmişəm ki, azlıq qruplarının praktikaları və ənənələri əksəriyyət mədəniyyəti tərəfindən qanunla qadağan edilməzdən əvvəl, əksəriyyət öz mədəni praktikalarına da nəzər salmalı və yanaşmada ardıcıllıq olub-olmadığını yoxlamalıdır. Məsələn, bədən toxunulmazlığı ilə bağlı məsələlərdə – qadın sünnəti, körpə oğlanların sünnəti, yerli icmaların yetkinlik mərasimlərində gənc oğlanların sinələrinə nişanələr vurması kimi praktikalar – bunlar Qərb cəmiyyətlərində qəbul edilən digər bədən müdaxilələri, məsələn, estetik implantlar fonunda qiymətləndirilməlidir. Eyni şəkildə, geyim qaydalarını müqayisə etdikdə, hicab, niqab və burka sağlamlıq üçün heç bir təhlükə yaratmadığı halda, uzun müddət geyinildikdə gənc qızların sağlamlığına real zərər verə bilən yüksək dabanlı ayaqqabılara icazə verilir. Məqsəd ondan ibarətdir ki, liberal-demokratik cəmiyyətlər azlıq mədəni praktikalarını və öz mədəni praktikalarını qiymətləndirərkən ardıcıl olsunlar. Bu ardıcıllıq həmin hallara yanaşmada daha böyük ədalət və bərabərlik hissinin təmin olunmasına xidmət edir.
Nərmin Məmmədova: Multikulturalizm bəzi ölkələrdə uğurlu görünür, digərlərində isə yox. Sizin fikrinizcə, onun uğurunu müəyyən edən əsas amillər hansılardır?
– Bəli, bu tip suallarla bağlı mən adətən öz ölkəm – Kanada haqqında düşünürəm. Kanada XX əsrdə özünü köklü şəkildə yenidən müəyyənləşdirmiş ölkədir. XX əsrin böyük bir hissəsində Kanada (eləcə də Avstraliya) faktiki olaraq “ağ Kanada” və ya “ağ Avstraliya” siyasəti yürüdürdü, yəni irqi əsaslarla immiqrasiyanı məhdudlaşdırırdı. Eyni zamanda yerli xalqlara mahiyyət etibarilə yerli xalq kimi yaşamaq hüququ tanınmır, onlar assimilyasiya edilməyə çalışılırdı. Lakin 1970-ci illərə gəldikdə, bu ölkələr özlərini fundamental şəkildə multikultural cəmiyyətlər kimi yenidən müəyyənləşdirdilər. Kanada bunu müəyyən strateji səbəblərə görə etdi – əsas məqsədlərindən biri Kvebeki federasiya daxilində saxlamaq idi. Avstraliyanın isə belə bir problemi yox idi. Avstraliya bu dəyişikliyə ona görə getdi ki, ölkənin bütün institutları əsasən anqlo-kelt mənşəli əhali üçün yaradılmışdı və bu, müharibədən sonrakı dövrdə gələn yeni immiqrant dalğalarına uyğun gəlmirdi. Yəni institutların əhaliyə xidmət imkanları ilə əhalinin real tərkibi arasında uyğunsuzluq yaranmışdı; Avstraliya cəmiyyətinin siması və demoqrafik quruluşu dəyişirdi, institutlar isə bu dəyişikliyə ayaq uydura bilmirdi.
Bu təcrübələr göstərir ki, ölkələr nisbətən qısa müddətdə özlərini radikal şəkildə dəyişə bilərlər. Kanada və Avstraliya nümunələri bunu sübut edir. Amma siz haqlısınız: bu, hər yerdə mümkün deyil. Bunun üçün uyğun siyasi mədəniyyət mövcud olmalıdır və siyasi elitanın bu dəyişikliyi həyata keçirmək iradəsi olmalıdır. Həmçinin, əvvəl də qeyd etdiyim kimi, liberal və demokratik prinsiplərin dəyişən şəraitə uyğun şəkildə yenidən şərh edilməsinin vacibliyi dərk edilməlidir.
Məncə, Avstraliya və Kanada təcrübəsini bəzi Avropa ölkələrindən fərqləndirən digər mühüm cəhət ondan ibarətdir ki, bu ölkələr vətəndaşlığın əldə edilməsini çətinləşdirməkdənsə, onu təşviq etməyi seçdilər. Yəni immiqrantları illərlə “qonaq işçi” statusunda, cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü olmadan, vergi ödəyib lakin siyasi və sosial baxımdan kənarda qalan bir vəziyyətdə saxlamaq siyasəti yürütmədilər. Kanada və Avstraliyada yanaşma belə idi: biz vətəndaşlığın qəbulunu təşviq edəcəyik. Nəhayət, məncə, burada həlledici amillərdən biri də hökumətin kütləvi ictimaiyyəti bu prosesə cəlb etmək istəyi və bacarığıdır yəni, dəyişiklikləri yuxarıdan məcburi şəkildə tətbiq etməmək. Buna Avstraliyadan çox konkret bir nümunə göstərə bilərəm. Avstraliya multikulturalizmə keçidi bir gecənin içində etmədi. Bu mövzu 1970-ci illərin əvvəllərindən müzakirə olunmağa başlandı, lakin ilk milli multikulturalizm siyasəti sənədi yalnız 1989-cu ildə, xeyli illər sonra qəbul edildi. Bu müddət ərzində ölkə üzrə geniş ictimai müzakirələr aparıldı, cəmiyyətlə dialoq quruldu, insanlardan rəy alındı və ictimaiyyətə bu dəyişikliyin niyə zəruri olduğu izah edildi. Elə buna görə də 1989-cu ildə qəbul edilən ilk milli multikulturalizm siyasəti sənədi 60 səhifədən ibarət idi, lakin onun 40 səhifəsi birbaşa siyasətin özünə yox, avstraliyalılara niyə dəyişməli olduqlarını izah etməyə həsr olunmuşdu. Orada ölkənin dəyişən demoqrafik quruluşundan, əhalinin simasının dəyişməsindən və institutların bu dəyişikliklərə uyğunlaşa bilməməsindən bəhs edilirdi. Beləliklə, məncə, multikulturalizmin uğurlu olub-olmaması böyük ölçüdə hökumətin ictimaiyyəti maarifləndirmək, onları bu prosesə cəlb etmək və onların dəstəyini qazanmaq bacarığından və istəyindən asılıdır.
Elnur Qasımov: Qloballaşma və miqrasiya prosesləri gücləndikcə, multikulturalizm anlayışının özü də təkamül edirmi? Əgər edirsə, hansı istiqamətlərdə?
– Bəli, multikulturalizm təkamül edir və müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf edə bilər. Ümid edirəm ki, bu inkişaf davam edəcək. Qismən biz artıq bu dəyişikliklərin şahidi olmuşuq, amma görüləsi hələ çox iş var. Xüsusilə müvəqqəti miqrasiyanı nəzərdə tuturam; bu fenomen son onilliklərdə sürətlə artıb.
Müvəqqəti miqrantların bir qismi vətəndaş olmaq istəyir, lakin çoxları bunu istəmir. Onlar sadəcə mövcud iş imkanlarından yararlanmaq, pul qazanmaq, ailələrinə göndərmək və sonra öz ölkələrinə qayıtmaq niyyətində olurlar. Halbuki Qərbdə formalaşmış multikulturalizm modeli əsasən vətəndaşlıq üzərində qurulub və öz siyasət və mexanizmlərini adətən vətəndaşlara və ya ən azı daimi yaşayış icazəsi olanlara şamil edir. Müvəqqəti miqrantlar isə bu çərçivədə demək olar ki, nəzərə alınmayıb. Bu baxımdan multikulturalizmin təkamül etməli olduğu əsas istiqamətlərdən biri onun müvəqqəti miqrantları da əhatə etməsidir: onlara müxtəlif xidmətlərə və dəstək mexanizmlərinə çıxış imkanı verilməlidir. Bir çox hökumətlərin yanaşması isə fərqlidir – onlar müvəqqəti miqrantlara, necə deyərlər, “pul mənbəyi” kimi baxır, çünki bu insanlar sonda ölkəni tərk edəcəklər. Məncə, bu, dəyişməli olan mühüm sahələrdən biridir.
Multikulturalizmin inkişaf edə biləcəyi ikinci bir istiqamət onun nəzəri və siyasət baxımından adətən “kompensator” və ya “bərpaedici” yanaşma kimi başa düşülməsidir. Yəni azlıqlara verilən hüquqlar çox vaxt əksəriyyət tərəfindən sıxışdırılmalarına görə bir növ kompensasiya kimi təqdim olunur, bu klassik modeldir. Alternativ yanaşma isə ondan ibarətdir ki, əsas institutların özləri genişləndirilsin və elə ilkin mərhələdən müxtəlifliyə daha açıq və uyğun hala gətirilsin. Əgər bu baş verərsə, artıq kompensasiyaya ehtiyac qalmaz, çünki institutlar genişləndirilmiş formada fəaliyyət göstərdiyi üçün dezavantajlar ya aradan qalxar, ya da xeyli azalır. Bu da multikulturalizmin təkamül edə biləcəyi ikinci mühüm sahədir.
Üçüncü məqam isə budur ki – mən son dövrlərdə öz tədqiqatlarımda bunu xüsusilə vurğulayıram – cəmiyyətlərdə “bərqərar olmuş mədəniyyət” anlayışını etno-mədəni əksəriyyət anlayışından ayırmaq lazımdır. Ədəbiyyata, siyasət sənədlərinə və ictimai müzakirələrə baxdıqda görürük ki, adətən bərqərar olmuş mədəniyyət etno-mədəni əksəriyyətin mədəniyyəti ilə eyniləşdirilir və guya bu mədəniyyət azlıqlar tərəfindən təhdid olunur. Halbuki tarixi araşdırdıqda – xüsusən immiqrasiya təcrübəsi olan Qərb cəmiyyətlərində və ümumiyyətlə miqrasiya yaşamış istənilən cəmiyyətdə – görürük ki, immiqrantlar bu cəmiyyətlərin yalnız iqtisadi deyil, həm də mədəni formalaşmasına ciddi töhfələr veriblər. Buna görə də bərqərar olmuş mədəniyyəti artıq müxtəlif mənşəli insanların, müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif məkanlardan gəlmiş insanların birgə əməyinin məhsulu kimi düşünməliyik.
Bu mədəniyyət etno-mədəni əksəriyyətin müstəsna mülkiyyəti deyil; əksinə, zaman ərzində çoxsaylı fərqli insanların kollektiv töhfəsinin nəticəsidir. Azlıqların bərqərar olmuş mədəniyyətə verdiyi bu töhfələrin tanınması və dəyərləndirilməsi də multikulturalizmin inkişaf edə biləcəyi daha bir müsbət və vacib istiqamətdir.
