DAHA.az Filologiya elmləri doktoru Səfa Qarayevin “Məhəbbət dastanları: buta motivində sazın doğuluşunun simvolik semantikası” essesini təqdim edir.

Dünyanın ayrı-ayrı xalqlarında milli musiqi alətləri ilə bağlı bu və ya digər miflər, əfsanələr və digər folklor vahidləri mövcuddur. Bu faktın özü göstərir ki, musiqi aləti heç zaman, sadəcə, ifa predmeti kimi qəbul edilməmiş, əksinə, müəyyən mədəni dəyərin, simvolik və sakral təcrübənin daşıyıcısı kimi dərk olunmuşdur. Folklorşünas üçün əsas vəzifələrdən biri də məhz bu mif və əfsanələr vasitəsilə musiqi alətlərinin mədəni semantikasını, onların konkret mədəni kontekstdə hansı məna qatlarını ifadə etdiyini araşdırmaqdır. Çünki hər bir musiqi aləti özünəməxsus tarixi inkişaf yolu keçməklə yanaşı, haqqında dolaşan hekayələr vasitəsilə də mənalandırılır, həmin hekayələrin simvolik təhlili xüsusi dəyər daşıyan alətin mədəni statusunu anlamağa imkan verir.

Türk xalqları kontekstində bu baxımdan qopuz haqqında mövcud olan çoxsaylı mif və əfsanələr xüsusilə diqqətəlayiqdir. Eyni şəkildə, Azərbaycanda aşıq sənətinin status kimliyini müəyyənləşdirən sazla bağlı da onun yaranması və düzəldilməsi haqqında folklor mətnləri mövcuddur. Bu azsaylı mətnlər sazın mədəni sistemdə necə dəyərləndirildiyini, ona hansı mənəvi statusun verildiyini anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin burada məqsədimiz sazın fiziki mənşəyi ilə bağlı rəvayətləri xatırlatmaq deyil (Həkimov, 1986, s. 379; Rüstəmzadə, Fərhadov, 2013; 12).

Məlum olduğu kimi, aşıqlıq yaradıcılığının fəlsəfi, ideoloji və irfani kimliyini ən dolğun şəkildə əks etdirən yaradıcılıq abidələrindən biri məhz məhəbbət dastanlarıdır. Ümumiyyətlə, məhəbbət dastanları aşıq sənətinin tarixi meydana gəlməsi kontekstində ortaya çıxan ideoloji spesifikanı əks etdirməklə yanaşı, həm də sənət mühitinin özünüdərk metaforaları barədə də unikal məlumat verir. Burada eşq və məhəbbət yalnız fərdi hiss deyil, insanın//aşiqin//qəhrəmanın cəmiyyətdə formalaşması, şəxsiyyətinin inkişafı və sənətkar kimliyi qazanması ilə bağlı konseptual məna qazanır.  “Aşıq” və “haqq aşığı” anlayışları qəhrəmanın yalnız sənətkar statusunu bildirmir, eyni zamanda irfani-kəraməti ehtiva edir və müqəddəs mövqeyi təcəssüm etdirir.  Haqq aşıqları ilahi vergi ilə seçilmiş, söz və ifa vasitəsilə kəramət göstərən sənətkarlar kimi qəbul olunurlar. Onların toxunulmazlığı və himayə edilməsi zərurəti xalq təsəvvüründə müxtəlif inam elementləri ilə təmin edilir. Məhəbbət dastanlarında isə bu status poetik və mifik müstəvidə dolğun şəkildə göstərilir: aşıqlar eşqin və sənətin vasitəsilə həm şəxsi, həm də irfani-yaradıcı inkişaflarını nümayiş etdirir, ilahi qüvvə ilə əlaqələrini təsdiqləyir və öz yaradıcılıqlarında həm fiziki, həm də mənəvi toxunulmazlıqlarını təmin edirlər. Bu baxımdan məhəbbət dastanları aşıqlığın həm estetik, həm də sakral aspektlərini birləşdirən əsas mətnlər kimi çıxış edir (Qasımlı, 2011, s. 104–116). “…dastanlarda aşiqlik (sevgi) və aşıqlıq (sənətkarlıq) onlara yuxuda ikən buta kimi, vergi kimi ilahi tərəfindən (bəzi dastanlarda nurani dərviş, bəzilərindən Xızır, bir başqa qismində isə Həzrət Əli vasitəsilə) verilir, buna görə də onlar toxunulmaz, söz-sənət meydanında yenilməz və məğlubedilməz olurlar” (Qasımlı, 2011, s 105).

Məlum olduğu kimi, sosial reallıqda aşıq sənəti ustad-şəyird münasibətləri əsasında öyrənildiyi halda, məhəbbət dastanlarında aşıqlığın birdən-birə “haqdan verilməsi” motivi aktuallaşır. Bu, ayrıca araşdırma mövzusu ola biləcək qədər mürəkkəb bir məsələdir. Ancaq burada bizi maraqlandıran əsas məqam haqq aşıqlığının verilməsi prosesində, buta motivində əslində sazın yaradılışının, yəni kosmoqonik planda təsvirinin də  simvolik olaraq yer almasını diqqətə çatdırmaqdır.

Buta ərgənlik çağına qədəm qoymuş gəncə verilir.  Bir çox hallarda butanın “əski inisiasiya (ölüb-dirilmə) mərasimləri ilə bağlı olduğu” (Cəfərli, 2000 s. 171) düşünülsə də biz faktın insisasiya metaforaları kontekstində öyrənilməsini daha məqbul hesab edirik. Fərq ondadır ki, metaforik fakt rituala da, epik mətn vasitəsi ilə də realizə oluna bilər. Bu mənada, “buta” inisisasiya metaforasıdır və epik mətn motividir. Sakral kimliklər tərəfindən gələcək sevgilinin göstərilməsi, yuxu və simvolik ölüm təcrübəsindən keçid, daha sonra ayılma anı, bütün bunlar qəhrəmanın yenidən doğuluşunun mərhələləridir. Məhz bu ayılma məqamında qəhrəman “bir ucu çömçə, bir ucu nimçə” deyə ifadə etdiyi sazı istəyir (Azərbaycan dastanları II, 2005, s 109). Bu ifadə ilk baxışdan anlaşılmaz görünür, lakin əslində sazın hələ adlandırılmadığı, ilkin yaradılış mərhələsinə işarə edir. Burada yenidən doğulmuş şəxs üçün saz adı bəlli bir alət kimi yox, forması bəlli amma adı bəlli olmayan vasitə kimi görünür. Saz qəhrəmanın ərgənləşməsi ilə paralel şəkildə meydana çıxır. Gəncin psixofizioloji və mənəvi transformasiyası ilə birlikdə onda söz qoşmaq və saz çalmaq qabiliyyəti üzə çıxır. Beləliklə, sazın (fərdi taledə saz çalmaq qabiliyyətinin ortaya çıxması) və sözün doğuluşu (fərdi taledə söz qoşa bilmək qabiliyyətinin yaranması) ərgənlik dövrünə qədəm qoymuş şəxsin daxili yetkinləşmə mərhələsi ilə eyni zamana təsadüf edir.

Burada vurğulamaq lazımdır ki, buta vasitəsilə doğulan gəncin sazla “görüşü”, sadəcə, fiziki tanışlıqdan ibarət deyil. İlk baxışdan sazla bağlı “bir ucu çömçə, bir ucu nimçə” ifadəsi yalnız butadan ayılan şəxsin onu tanımaması kimi dəyərləndirilə bilər. Lakin yaradıcılıq oyunu müstəvisində “buta vermə” anlayışı daha dərin məna daşıyır. Belə ki, aşıq sənətinin hakim olduğu mühitdə ərgənlik yaşına qədəm qoymuş şəxsin sazı tanımaması mümkün deyil. Yaradıcılıq kontekstində ortaya çıxan mətndə belə bir situasiyanın yaradılmasında məqsəd  heç şübhəsiz “saz aləti”nin də doğuluşuna işarə etməkdir.  Artıq “dilnən desəm, dilim yanar” (Azərbaycan dastanları II, 2005, s 12) konsepti sazın ifa aləti kimi aşıq qəhrəmanın özünüifadəsinin ayrılmaz bir parçasına çevrildiyini göstərir.

Bu mənada aşıq qəhrəmanla birlikdə haqq informasiya da doğulur. Burada saz, söz və haqq olan şəxs vahid bir mərkəzdə birləşir. Beləliklə, burada yalnız bir alətin ortaya çıxmasının təsviri verilmir, simvolik kontekstdə onun kosmoqonik aspekti də aktuallaşdırılır. Metaforik elementin məzmunu ondan ibarətdir ki, hər bir aşıq doğulduqda saz da onunla birlikdə yenidən doğulur, hər dəfə haqq aşığını yaradan  “haqq söz”  sazın da doğuluşuna səbəb olur. Bu konsept aşıq qəhrəmanın qapalı ailə mühitindən uzaqlaşmağına imkan yaratmaqla yanaşı, patriarxal sənət daxilində hörmət edilən mövqe əldə etməsinə, müəyyən bir qadın uğrunda mübarizəyə başlamasına da imkan yaradır.  Yaradıcılıq kontekstində saz, söz, qəhrəman birgə doğulur.

Bütün bunların psixosemantik kontekstdə fallik gücün simvolik doğuluşunu da özündə ehtiva edir. Heç təsadüfi deyildir ki, deyişmələrdə uduzan aşığın sazı sındırılır. Bu da simvolik kontekstdə uduzan aşığın kişi sənətinin verdiyi haqlardan mərhum edilməsi deməkdir (Qarayev, 2022, s. 46-92).

Buta alan qəhrəman “Ənənəvi olaraq şərab içən aşiq “yandığını” söyləyir. Bu simvolik yanma prosesindən sonra o, dərvişdən təsəlli istəyir. Yuxu və yanma kimi simvolik ölüm prosesindən keçən aşiq universal kosmoqonik akta (yaradılış normalarına) qoşularaq, yeni statusda yaradılır. Ona gələcək sevgilisinin yeri-yurdu göstərilir. Burada bizim mövzu üçün ən maraqlı məsələlərdən biri baş verənləri “dərviş” və “qarı”nın  müşayiət etməsidir. “Buta mərasimində biz bu obrazların paralel fəaliyyətini görürük: dərviş buta verir, qarı onun sirrini bilir”(Quliyev, 2016, s. 112). Əslində, burada da kosmoqonik motivi görmək mümkündür. Arxetipik kosmoqonik modelə görə, göyü kişi, yeri qadın simvolizə edir. Buta göydə dərviş tərəfindən verilir, yerdə isə onun dərdini qarı anlayır. Bilir ki, ona buta verilib. Bu motivdə aşiq-məşuq münasibətləri kosmoqonik münasibətlərə (göy-kişi, yer-qadın) müncər olunur (Qarayev & Quliyev, 2021, ss. 61–62). Beləliklə, fiziki keçid sakral kontekstdə yaradılmaya təkan verir ki, bu da öz növbəsində kosmoqonik-mifoloji təsəvvürlər kontekstində ortaya çıxır. Yəni ərgənlik dönəmində gənc kosmoqonik yaradıcılıq aktına qoşularaq yenidən yaradılır. Dərviş və qarının timsalında o öz münasibətini kosmoqonik aktla əlaqələndirir. Və o da bəllidir ki, bu əlaqələnmə, sadəcə, vizual xarakterli deyil. Əslində, aşiqin gördüyü o məqam sonrakı inkişafın bütün səviyyələrinə təsir edən “yaradılışın başlanğıcı”dır ki, bura dönən gənc həm də özünün gələcək həyatı barədə məlumat almış olur. Bu məlumatların kosmik normalara uyğun realizə olunmasına yaradılan problem isə şəxsin özündə müəyyən qüsurlara səbəb olur. Ağdamın el aşıqlarından olan Miskin Həmidlə söhbətimiz zamanı o, fiziki qüsurunun səbəbini butasının murdarlanması ilə izah etdi. O bildirdi ki, mənə yuxumda buta verdilər. Anam da yol uzaq olduğundan və mənim başıma bir iş gəlməsin deyə məni gizlin murdarladı və məndə bu qüsur yarandı. O da butanın ona yeniyetməlik dövründə aşıqlıqla birgə verildiyini söyləyirdi. Bu isə özlüyündə “buta” motivinin yalnız donuq mifoloji motiv olmadığını, onun keçid dövründə kosmoqonik mifi yenidən canlandıran aktual motiv kimi də xarakterizə edilməsinə imkan verir. H. İsmayılovun qeyd etdiyi kimi, “Buta alana qədər söz söyləyib saz çalmayan qəhrəman bundan sonra artıq saz çalmağa, şeir söyləməyə başlayır…Yuxuda buta verilməklə qəhrəmanın  mövqeyi dəyişir. O yeni ad alır” (İsmayılov, 2008, s. 170). Burada maraq doğuran və diqqətdən qaçan məqamlardan biri də bu prosesdə şəxsə saz çalmaq və söz qoşmaq qabiliyyətinin verilməsidir. Diqqətlə baxılsa burada da paralel simvolizmi aydın şəkildə görmək olar.  Belə ki, qəhrəmanın doğuluşu ilə yanaşı burada mətnaltı şəkildə aşıqlığın, aşıq sənətinin, sazın kosmoqonik aktla əlaqəsi diqqət önünə gətirilir. Dastanlardakı butalara nəzər salanda aydın olur ki, aşıqlıq ilkin yaradılış anına aid olmaqla yanaşı, həm də yaradılışın ilahi informasiyasını ötürən sənət kimi dəyərləndirilir. Odur ki, buta alan qəhrəman “dilnən desəm dilim yanar” deməklə sakral informasiyanın ifasına imkan verən saz tələb edir və aşığa çevrilir. Sakral yuxudan ayılan aşığın sazı öz adı ilə deyil, “bir başı limçə, bir başı çömçə” (Ərtoğrul, 2011, s. 28) deyə müraciət etməsi faktı  sazın da  buta prosesində yenidən yaradılma semantikası daşımasını göstərən faktdır. Məsələn, Qurbani dastanında üç gün yatan qəhrəmanın  yuxudan  ayılması zamanı belə bir hadisə təsvir olunur: “Bəli, vaxt gəldi keçdi. Qurbani üçüncü gün ayılıb gördü ki, başına çoxlu qız-gəlin yığılıb, dedi:

– Ay dədə, xalxınkı buradadı, bəs mənimki haradadı?

Mirzə xan dedi:

– Oğul, ölmüsən o dünyadan danış, sağsan bu dünyadan. Səninki, mənimki nədi?

Qurbani dedi:

– Dədə, bir başı limçə, bir başı çömçə olsa, dərdimi sənə söyləyə bilərəm.

Dədəsi dedi:

– Oğul, bir başı limçə, bir başı çömçə nə deməkdir? Sən mənimlə lap qarğa dili danışırsan.

Qurbani dedi:

– Dədə, ona həm dəm, həm də qəm çömçəsi deyirlər. O gahdan dəmə çalar, gahdan qəmə.

Bəli, gətirdilər Qurbaniyə bir dənə saz verdilər” (Azərbaycan dastanları I, 2005, s. 43). Və yalnız bundan sonra Qurbani o dünyada gördüyü ilahi informasiyanın ifasına başlayır.  Sanki “bir başı limçə, bir başı çömçə” ifadəsi ilə sazın yarandığı, amma hələ adlandırılmadığı yaradılış anına işarə edilir. Bundan savayı, yuxudan ayılan Qurbani sazı sanki ilk dəfə görmüş şəxs kimi dədəsinə təqdim edir, onun mahiyyəti barədə məlumat verir. Fikrimizcə, bu faktın özündə də buta prosesində sazın da yaradılış semantikası əks olunmuşdur: yaranmış əşya barədə ətrafdakılara o dünyadan gələn qəhrəman məlumat verir.   Bir sözlə, qəhrəmanın ölüb-dirilməsi zamanı söz qoşmaq, saz çalmaq qabiliyyəti ilə yanaşı sazın özü də yaranır, meydana gəlir. İlk baxışdan buta yalnız  bir şəxsin taleyində baş verən və kosmoqonik aktla əlaqəsi olmayan hadisələr kimi görünür. Amma o da bəllidir ki, gündəlik həyatdakı ayrı-ayrı ritual faktlar kosmik yaradılışa əsaslanmaqla öz dəyər məzmununu büruzə verir (Scategni, 2002, p 41). Hər bir kosmik yaradılış motivi xaosdan kosmosun doğulduğu zamanın konfliktini canlandırır. Qəhrəmanın bu prosesdə yenidən yaranması, doğulması isə onun gözünü açdığı zaman ətrafdakılarla baş verən mükalimədə özünü daha aydın göstərir. Onun adi insanların düşüncələri ilə uyuşmayan danışığı məhz kosmik yaradılış anında meydana çıxan konfliktlə eyni semantika daşıyır. Simvolik cəhətdən yenidən doğulan qəhrəmanlar adətən ritual motivin baş tutduğu zamandan əvvəlki faktların demək olar ki, hamısını unudurlar. Məhz bununla əlaqədardır ki, dastanda yenidən doğulan Qurbaninin anlaşılmayan danışıqlarına dədəsi “ölmüsən o dünyadan danış, sağsan bu dünyadan” kimi reaksiya verməklə yanaşı, həm də onu “qarğa dilində danışan” qəhrəman kimi xarakterizə edir.  Bütün bunlar isə ərgənlik yaşına çatmış qəhrəmanın ritual yuxu, ölüm vasitəsi ilə xaosa qayıdaraq yenidən doğulması  semantikasından qaynaqlanır. Kosmoqonik planda qəhrəmanın bu metaforik doğuluşu  həmçinin  aşıqlıq sənətinin və sazın doğuluşu semantikasını daşıyır (Qarayev 2016, s.122-124).

Simvolik dilin metaforik oxusu göstərir ki, buta motivində yalnız qəhrəmanın yeni statusda doğuluşu və söz demək qabiliyyətinin meydana çıxması deyil, eyni zamanda sazın da doğuluşu və yaradılışı konsepti ehtiva olunur. Bu prosesdə saz hazır və sırf maddi alət kimi deyil, haqq sözünün daşıyıcısı olaraq sakral mənanın  bir parçası kimi ortaya çıxır. Beləliklə, buta hadisəsinə qəhrəmanın transformasiyası ilə paralel şəkildə sazın da semantik müstəvidə yenidən yaranması aktuallaşır. Bu yanaşma sazın sənət daxilindəki simvolik semantikasını öyrənmək baxımından ciddi əhəmiyyətə malikdir.
_______

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

Azərbaycan dastanları. (2005). I cild. Bakı: Lider.

Azərbaycan dastanları. (2005). II cild. Bakı: Lider.

Cəfərli, M. (2000). Azərbaycan məhəbbət dastanlarının poetikası. Bakı: Elm.

Ərtoğrul, C. (2011). Azərbaycanın qeyri-maddi mədəniyyət abidələri və Ərtoğrul Cavid (VI cild). Bakı: Çaşıoğlu.

Həkimov, M. (1986). Xalqımızın deyimləri və duyumları (Tərtibçi və toplayan). Bakı: Maarif.

İsmayılov, H. (2008). Azerbaycanda aşık sanatı: Göyçe yöresi. Ankara: Alpan Yayınları.

Qasımlı, M. (2011). Ozan – aşıq sənəti. Bakı: Uğur.

Qarayev, S. (2022). Sosial-psixoloji komplekslərin folklorda proyeksiyası: metaforik düşüncə və simvolik məna. Bakı: Elm.

Qarayev, S. P. (2016). Mifoloji xaos: strukturu və poetikası. Bakı: Elm və Təhsil.

Qarayev, S.,  Quliyev, H. (2021). Azərbaycan nağılları: Obrazlar və funksiyalar. Bakı: Savad.

Quliyev, H. V. (2016). Müdrik Qoca arxetipinin semantik strukturu və paradiqmaları. Bakı: Elm və Təhsil.

Rüstəmzadə, İ.,  Fərhadov, Z. (Toplayanlar). (2013). Qarabağ: folklor da bir tarixdir (V kitab: Bərdə, Füzuli, Ağdam, Şuşa və Zəngilandan toplanmış folklor örnəkləri). Bakı: Zərdabi LTD MMC.

Scategni, W. (2002). Psychodrama, group processes and dreams: Archetypal images of individuation. New York, NY: Brunner-Routledge.