DAHA Kanada Montreal Kvebek Universitetinin siyasi elmlər üzrə professoru, millətçilik, multikulturalizm, Kvebekdəki situasiya, Kanada multikulturalizmi kimi sahələrin tədqiqatçısı Professor Feliks Matye ilə müsahibəni təqdim edir.

Rəşad İlyasov: Salam, hörmətli professor. Sizi Bakıdan, Azərbaycandan salamlayırıq. Əziz həmkarlarım Elnur və Nərmin də müsahibəmizdə iştirak edirlər. Hörmətli professor, multikulturalizm təkcə mədəni müxtəlifliyin tanınması kimi deyil, həm də siyasi və institusional bir layihə kimi təqdim olunur. Sizin fikrinizcə, müasir multikulturalizmin normativ məqsədi nədir?

Feliks Matye: Salam! Bəli, ilk növbədə qeyd edim ki, bu, kifayət qədər böyük və mürəkkəb sualdır. Düşünürəm ki, bu, sizin də cavab tapmağa və ekspertlərin müxtəlif yanaşmalarını müəyyən etməyə çalışdığınız əsas suallardan biridir. Cavab verməzdən əvvəl onu da vurğulamaq istərdim ki, son dörd-beş il ərzində mən daha çox çoxmillətli federalizm və çoxmillətli demokratiya mövzuları üzərində çalışmışam. Multikulturalizm və interkulturalizm isə Kvebek kontekstində beş il əvvələ qədər əsas tədqiqat gündəmimin mühüm hissəsi olub. Bu mövzular hələ də mənim üçün aktual müzakirə sahəsidir, lakin artıq tədqiqat prioritetlərimin mərkəzində dayanmır.

Sualınıza cavab olaraq deyə bilərəm ki, bu, mənim “Plüralizmi Ciddi Qəbul Etmək: Mürəkkəb Cəmiyyətlərin Təhlili” adlı kitabımda cavablandırmağa çalışdığım əsas suallardan biridir. Məncə, sualda irəli sürülən tezis doğrudur: multikulturalizm təkcə mədəni müxtəlifliyin tanınması deyil, həm də siyasi və institusional bir layihədir. Müasir multikulturalizmin əsas normativ məqsədini müəyyənləşdirməli olsam, deyərdim ki, bu məqsəd eyni anda üç əsas məqamı əhatə edir. Birincisi, bu, assimilyasionist layihənin, yəni assimilyasiya ideyasının rədd edilməsidir. Başqa sözlə, müəyyən bir siyasi icma daxilində hər kəsin əksəriyyət qrupunun qəlibinə uyğunlaşmalı və öz mədəni, dini fərqliliyini ifadə etməkdən imtina etməli olduğu fikrinin inkarıdır. Əksinə, fərdlər öz dəyərlərini, xüsusiyyətlərini, etno-mədəni özünəməxsusluqlarını qoruyub saxlamaq və onlara dəyər vermək imkanına malik olmalıdırlar. Deməli, ilk növbədə assimilyasionist siyasət və məqsədlər rədd edilir. Bu isə bizi daha iki əsas normativ ölçüyə aparır. Onlardan birincisi tanınma siyasəti ilə bağlıdır. Bu, liberal baxımdan belə bir əxlaqi zərurətin mövcudluğu ideyasına əsaslanır ki, cəmiyyətdə az və ya çox sayda üzvü olan qruplarla əlaqəli fərdlərin etno-mədəni özəllikləri tanınmalıdır. Bu etno-mədəni xüsusiyyətlər onların özləri üçün mənalıdır və məsələn, “yaxşı həyat” anlayışını necə dərk etdiklərini formalaşdırır. Bu xüsusiyyətlərin tanınmaması və ya yanlış tanınması həmin xalqlara və icmalara real siyasi və mədəni zərər verə bilər. Məhz buna görə də mədəni müxtəlifliyin tanınması əxlaqi baxımdan zəruri hesab olunur. Üçüncü əsas normativ məqsədə gəldikdə isə yəni assimilyasionist siyasətlərin rədd edilməsi və tanınma siyasətinin dəstəklənməsindən sonra gələn üçüncü məqam — mənim fikrimcə, çox zaman diqqətdən kənarda qalır. Bu, etno-mədəni müxtəlifliyin müəyyən bir siyasi layihə çərçivəsində inteqrasiya ideyasıdır. Bu inteqrasiya konkret kontekstdən və ya bu mövzu barədə fikirlərini soruşduğunuz müəllifdən asılı olaraq daha zəif və ya daha güclü formada ola bilər. Lakin multikulturalizm nəzəriyyələrində hər zaman inteqrativ bir ölçü mövcuddur. Yəni bu nəzəriyyələrin son məqsədi müəyyən mənada sosial birliyi gücləndirmək, təməli plüral olan, lakin eyni zamanda vətəndaşlıq layihəsi kimi formalaşan bir cəmiyyət qurmaqdır. Başqa sözlə, söhbət müxtəlifliyin inteqrasiyasından gedir. Düşünürəm ki, əsasən, 1980–1990-cı illərdə bu məqam demək olar ki, tamamilə nəzərdən qaçırılmışdı. Kanadada Çarlz Teylor və Uill Kimlika bu inteqrasiya layihəsinin, əslində, mövcud və əsaslı olduğunu açıq şəkildə vurğulayan ilk tədqiqatçılar sırasında yer alırlar. Məncə, multikulturalizmə qarşı yaranan əks-reaksiya fonunda bu fikir indi daha geniş şəkildə qəbul olunur. Yəqin ki, siz həmin kitabla, eləcə də 2010-cu illərdə onun ətrafında formalaşan müzakirələrlə tanışsınız. O dövrdə multikulturalizm paralel cəmiyyətlər yaratmaqda və cəmiyyətləri parçalamaqda ittiham olunurdu. Məhz bu tənqidlərdən sonra bir çox tədqiqatçılar öz nəzəri çərçivələrində inteqrasiyanın multikulturalizm layihəsinin ayrılmaz hissəsi olduğunu qəbul etməyə başladılar.

– Son illərdə multikulturalizm ilə mədəni çoxluq anlayışı arasındakı münasibətlər alimlərin artan diqqətini cəlb edir. Sizcə, multikulturalizm bir tərəfdən mədəni çoxluğun mövcudluğunu necə tanımalı, digər tərəfdən isə azlıqların hüquqlarını necə qorumalıdır?

– Bəli, düşünürəm ki, bu sual mənim hazırkı tədqiqat gündəmimə ən yaxın olan sualdır. Eyni zamanda, Kvebekdə multikulturalizm və interkulturalizm ətrafında gedən müzakirələrin necə formalaşması ilə də sıx bağlıdır. Belə ki, Kvebek — buradakı siyasi kontekstdən nə dərəcədə xəbərdar olduğunuzu bilmirəm — özünəməxsus siyasi yaddaşı, dil xüsusiyyəti, mədəni özəlliyi və Kanadanın qalan hissəsindən fərqli olan spesifik hüquqi çərçivəsi olan milli bir qrup, yəni “azlıq millət” kimi qəbul edilir. Bu baxımdan, Kanada federal sisteminə daxil olan on əyalətdən biri olan Kvebek vilayətinin sərhədləri daxilində mədəni mənada açıq-aşkar çoxluq təşkil edən bir milli icma mövcuddur. Lakin eyni zamanda, Kvebekin mədəni çoxluğu Kanada federal layihəsi çərçivəsində özü bir azlıq mövqeyindədir.

Məhz bu ikili — həm çoxluq, həm də azlıq olma — vəziyyəti Kvebekdə multikulturalizm ətrafında aparılan müzakirələrin formalaşmasına güclü şəkildə təsir göstərmişdir. Qeyd edim ki, multikulturalizm ilk dəfə dünyada məhz burada, 1971-ci ilin payızında, Kanadanın federal parlamentində — İcmalar Palatasında — rəsmi şəkildə təqdim olunmuşdur.- Bu, milli mənsubiyyət hissini gücləndirməyə yönəlmiş siyasi bir layihə kimi təqdim olunmuşdu. O dövrdə Kanadada Pyer Elliott Trüdonun rəhbərliyi ilə Liberal Partiya hakimiyyətdə idi və əsas ideya “kanadalı olmaq nə deməkdir?” sualına yeni məna qazandırmaq, milli kimlik hissini yenidən canlandırmaq idi. Eyni zamanda, Kvebekdə müstəqillik hərəkatı da güclənməyə başlayırdı. Buna görə Kanadadakı federal siyasi aktorlar ölkənin siyasi “DNT”-sini yenidən təsəvvür etməyə çalışdılar ki, həm Kanadadakı, həm də Kvebekdəki müxtəlifliyi əhatə edə bilsinlər.

Multikulturalizm layihəsi Kvebekin siyasi elitası tərəfindən heç vaxt qəbul edilmədi. Kanada multikulturalizm siyasəti 1971-ci ildə qəbul edildikdən bir neçə həftə sonra Kvebek hökuməti bu ideyaya qarşı olduqlarını bildirən rəsmi məktub yaydı. Həmin məktubda o dövrdə Kvebekin baş naziri olan Robert Buras bildirmişdi ki, Kvebekdəki müxtəliflik son dövrlərin immiqrasiyasından qaynaqlanan etnomədəni azlıqların müxtəlifliyi ilə eyni deyil; bu, milli xarakterli bir müxtəliflikdir. Buna görə də multikulturalizm layihəsi Kvebekə tətbiq olunmamalıdır və yanlışdır. O vaxtdan etibarən Kvebek özünəməxsus plüralizm modelini, interkulturalizm adlanan yanaşmanı inkişaf etdirdi. Bu yanaşma Avropa akademik və siyasi dairələrində populyarlaşan interkulturalizm anlayışından fərqlənir. Məsələn, Ted Cantle və ya Barselonada, Kataloniyada fəaliyyət göstərən Rikardo Zapata-Borrero kimi tədqiqatçıların irəli sürdüyü interkulturalizm modelindən fərqli olaraq, Kvebekdə interkulturalizm layihəsi daha çox Jerar Buşar kimi alimlərin ideyaları ilə əlaqələndirilir. Siz Alen Qanyonun adını da eşitmiş ola bilərsiniz. Mən özüm də interkulturalizm haqqında yazan müəlliflərdən biriyəm. Buradakı əsas ideya multikulturalizmin əsas prinsiplərini elə bir şəkildə yenidən düşünməkdir ki, onlar həm də özlüyündə azlıq təşkil edən çoxluq qrupuna qarşı həssas və açıq olsun. Başqa sözlə, ümumi suveren dövlət daxilində azlıq vəziyyətində olan çoxluq qruplarının maraqlarını necə nəzərə almaq olar və eyni zamanda onların öz daxili azlıqlarına qarşı da həssas yanaşmasını necə təmin etmək olar — bu suallara cavab tapmağa çalışılır.
Son 10–15 ildə Böyük Britaniyada Tarıq Madud kimi alimlər qeyd edirlər ki, əslində, multikulturalizm öz “alətlər dəsti” baxımından çoxluq qrupları üçün də açıq və uyğun model ola bilər. Xüsusilə xarici təsirlər, beynəlxalq proseslər və davam edən miqrasiya axınları səbəbindən mədəni həssaslıq və ya “mədəni kövrəklik” hissi yaşayan çoxluqlar üçün bu modelin imkanları mövcuddur. Bu kontekstdə multikultural liberalizm kimi yanaşmalar irəli sürülür. Məncə, Kvebek interkulturalizmi ilə Tarıq Madudun inkişaf etdirdiyi bu yeni liberal multikulturalizm forması arasında yaxın bir əlaqə görmək mümkündür.

– Multikulturalizm tez-tez sosial parçalanmaya, paralel cəmiyyətlərin yaranmasına və ya ortaq vətəndaşlıq kimliyinin zəifləməsinə səbəb olduğu iddiası ilə tənqid olunur. Bu tənqidlərdən hansını daha ciddi hesab edirsiniz, hansılarının isə normativ yanlış anlaşılmalardan qaynaqlandığını düşünürsünüz?

– Mən sualın son hissəsindən başlamaq istərdim. Düşünürəm ki, multikulturalizm haqqında normativ yanlış anlaşılmaların ən aydın nümunələrindən biri onun paralel cəmiyyətlərin yaranmasına səbəb olması və ya bunu təşviq etməsi iddiasıdır. Əslində, heç bir multikulturalist nəzəriyyəçi bunu müdafiə etmir. Bu daha çox cəmiyyətin qurulmasına kommunitar yanaşma ilə bağlı bir təsəvvürdür. Liberal mənada multikulturalizm nəzəriyyəçiləri belə bir modeli dəstəkləmirlər. Buna görə də multikulturalizmin paralel cəmiyyətlərin formalaşmasına necə səbəb ola biləcəyini anlamaq mənim üçün çətindir; çünki bu model, əksinə, belə meyillərin qarşısını almağı hədəfləyir.

Digər iki tənqidə, sosial parçalanmaya gətirib çıxarması və ortaq vətəndaşlıq kimliyini zəiflətməsi iddialarına gəldikdə isə, bunlar müasir multikulturalizmin əsas “rəqibləri” kimi təqdim olunur. Çünki multikulturalizmin guya uğursuz olduğunu göstərmək üçün tez-tez məhz bu arqumentlərdən istifadə edilir. Sosial parçalanma və ortaq vətəndaşlıq kimliyinin zəifləməsi ideyaları, əslində, təsəvvür etdiyimiz məna baxımından bir-birinə çox yaxındır. Burada arqument ondan ibarətdir ki, plüralist liberal cəmiyyətdə yanaşı mövcud olan müxtəlif legitim mədəni çərçivələrin tanınması guya eyni siyasi birlik daxilində insanları birləşdirən əsas elementləri zəiflədir. Bununla belə, məncə bu narahatlıqlar müəyyən mənada cəmiyyətlərin nə vaxtsa mədəni baxımdan homogen olduğu barədə kollektiv miflərin təsiri ilə şişirdilir. Əslində, cəmiyyətlər heç vaxt tam homogen olmayıb; onlar həmişə daxili müxtəlifliyə malik olublar. Tarixin müxtəlif dövrlərində siyasi aktorlar və elitalar ortaq kimlik hissi ideyasını formalaşdırmağa və möhkəmləndirməyə nail olublar, lakin bu proseslər uzunmüddətli inkişaf nəticəsində yaranıb.

Məncə, multikulturalizmin gördüyü və bu gün də görməkdə olduğu işlərdən biri yeni və güclü siyasi miflər yaratmaqdır. Bunun yaxşı nümunələrindən biri Kanadadır. Bu mənada Kanadada multikulturalizm insanların “kanadalı olmaq nə deməkdir?” sualına cavab verərkən qeyd etdikləri əsas dəyərlərdən və kimlik elementlərindən biri kimi çıxış edir. Beləliklə, multikulturalizm bu mənada yəni, plüral xarakter daşıyan yeni bir kollektiv kimlik hissinin formalaşdırılması baxımından  həqiqətən də uğurlu olub. Kanadada bu prosesin digər əyalətlərlə müqayisədə daha çətin getdiyi yeganə yer Kvebekdir; bu da Kvebekin “azlıq millət” kimi mövqeyi ilə Kanadanın qalan hissəsinin bu məsələlərə fərqli yanaşması arasındakı tarixi gərginliklə bağlıdır.

Bununla belə, deyərdim ki, ən ciddi tənqidlər məhz sosial parçalanma və ortaq vətəndaşlıq kimliyinin zəifləməsi ilə bağlıdır. Lakin bu iki elementi multikulturalizm çərçivəsində yenidən qurmaq və gücləndirmək yollarını düşünmək də mümkündür. Məsələn, Bixu Parexin işlərini qeyd etmək olar. O, 2000-ci illərin əvvəllərində Böyük Britaniyada hazırlanmış Parex Hesabatında (Runnymede Trust hesabatı) vətəndaşlıq mərasimlərinin keçirilməsini təklif edərək, “öz daxilində plüral olan vahid bir toplum” ideyasını gücləndirməyin mümkün olduğunu vurğulayırdı. Yəni onun fikrincə, multikulturalizm bu məsələləri də öz daxilinə ala bilər. Bununla belə, sosial parçalanma və vətəndaşlıq kimliyinin zəifləməsi ilə bağlı narahatlıqlar ciddi tənqidlər olaraq qalır və onlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

– Çox təşəkkür edirəm, hörmətli professor. Qeyd etmək istərdim ki, biz Tariq Modud, Bixu Parex və digər tanınmış professorlarla ən azı on müsahibə keçirmişik.

– Çox yaxşı, çox gözəl.

Nərmin Məmmədova: Salam, hörmətli professor. Mənim sualım belədir: müasir cəmiyyətlərin bir çoxunda sosial etimadın azaldığı bir şəraitdə multikulturalizm sosial həmrəyliyin və ortaq vətəndaşlıq hissinin gücləndirilməsinə necə töhfə verə bilər?

– Bəli, əvvəlki cavabımda bu məsələyə qismən toxundum. Demək istədiyim odur ki, burada əsas məsələ kollektiv miflərin yaradılması və ya yenidən formalaşdırılmasıdır. Bizdə “biz” hissini yaradan kollektiv yaddaşı necə qurmaq, qorumaq və inkişaf etdirmək olar? Məncə, multikulturalizm müəyyən bir cəmiyyət daxilində hər kəsin özünü həmin cəmiyyətin bir hissəsi kimi hiss etməsini təmin etməklə sosial həmrəyliyin və ortaq vətəndaşlıq hissinin güclənməsinə töhfə verə bilər yəni, heç kəsin kənarda qalmadığı bir mühit yaratmaqla.

Eyni zamanda, cəmiyyətdə dominant mövqedə olan əsas mədəni qrupun da özünü yeni gələnlər tərəfindən təhdid altında hiss etməməsinə diqqət yetirmək lazımdır. Yəni “biz” anlayışının məzmununun dəyişməsi ilə bağlı narahatlıq yaranmamalıdır. Burada tarazlıq tapmaq vacibdir: siyasi layihə inklüziv olmalıdır, lakin daha əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, bu inklüzivlik mədəni çoxluğu da əhatə etməlidir ki, siyasi geri reaksiyanın yaranmasına səbəb olmasın. Belə reaksiyaların nümunələrini xüsusilə Böyük Britaniyada, Almaniyada və müəyyən dərəcədə Fransada 2010-cu illərin sonu və 2020-ci illərin əvvəllərində gördük; həmin dövrdə multikulturalizm bir çox sosial-siyasi və sosial-iqtisadi problemlərin “əsas səbəbi” kimi tənqid edilirdi.

Belə hallarda multikulturalizm öz təsirini itirə bilər. Bununla belə, kollektiv siyasi miflərin yenidən formalaşdırılması baxımından o, müsbət rol oynaya bilər. Məncə, əsas məsələ balans tapmaqdır: çoxluq qrupunun azlıqlar tərəfindən təhdid olunduğunu hiss etməməsi və azlıqların da formalaşan siyasi layihənin bir hissəsi kimi özlərini daxil edilmiş hiss etmələri.

Elnur Qasımov: Salam, hörmətli professor. Mən də Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin əməkdaşıyam. Sualım belədir: Sizin fikrinizcə, növbəti onillikdə multikulturalizm nəzəriyyələri və siyasətləri necə inkişaf etməlidir? Miqrasiya, populizm və identiklik siyasəti kimi yeni reallıqlar bu sahəni necə dəyişə bilər?

– Bəli, bu da çox geniş bir sualdır və cavablandırmaq, əlbəttə, asan deyil. Düşünürəm ki, vurğulanmalı ilk məqam ondan ibarətdir ki, multikulturalizm nəzəriyyələrinin inkişafı bundan sonra daha çox kontekstdən asılı olmalıdır. Yəni multikulturalizmin təşviq və tətbiq olunduğu konkret siyasi və mədəni mühit mütləq nəzərə alınmalıdır.

Multikulturalizmə dair ümumi və universal nəzəriyyələri birbaşa tətbiq etmək çox çətindir, xüsusilə də onlar həddindən artıq ümumi olduqda. Məsələn, Kanada alimlərindən Vil Kimlikanın işlərində bunu görmək mümkündür: Kanada təcrübəsini başqa siyasi və mədəni kontekstlərə köçürməyə cəhdlər edilib, lakin nəzəriyyə tətbiq olunacağı mühitə uyğunlaşdırılmadığı üçün bu cəhdlər Kanadadakı qədər uğurlu olmayıb. Buna görə də multikulturalizm konkret kontekstə bağlı olmalı, tətbiq ediləcəyi sosial və siyasi “torpaq”la əlaqəsini qoruyub saxlamalıdır. Digər bir mühüm məsələ isə azlıqlar arasındakı münasibətlərin araşdırılmasıdır. İndiyədək daha çox çoxluq–azlıq münasibətlərindən danışmışıq, lakin xüsusilə şəhər mühitində müxtəlif azlıq qruplarının bir-biri ilə münasibətləri də özünəməxsus çağırışlar yaradır və bunlar da ayrıca diqqət tələb edir.

Azlıq vəziyyətində olan müxtəlif qrupların bir arada yaşadığı mühitdə ortaq “biz” və ya harmonik kollektiv kimlik hissini necə formalaşdırmaq olar? Düşünürəm ki, gələcəkdə bu məsələ daha ətraflı araşdırılmalıdır. Bundan əlavə, mədəni çoxluq qrupunun reaksiyası — yəni geri dönüş reaksiyası — hələ də davam edir. Bunun yaxın illərdə və ya onilliklərdə necə inkişaf edəcəyini tam bilmirik. Lakin artıq müzakirə etdiyimiz kimi, belə şəraitdə çoxluq qrupları ilə necə işləmək və özlərini müəyyən kollektiv təhlükəsizliksizlik hissi içində gördükləri üçün müəyyən qorunma tələbləri irəli sürən mədəni çoxluqları necə nəzərə almaq məsələsi ciddi şəkildə düşünülməlidir. Əks halda, bu vəziyyət populizmi gücləndirə bilər.

Belə bir narrativ yarana bilər ki, multikulturalizm mədəni və siyasi elitaların layihəsi olub, uğursuzluğa düçar olub və çoxluq qrupları diqqətdən kənarda qalıb. Bu zaman populist qüvvələr “xalqın nə istədiyini biz bilirik və bu, multikulturalizm deyil” kimi iddialarla çıxış edə bilərlər. Çoxluğun reaksiyası güclü populist meyillərlə birləşərsə, bu, multikulturalizm nəzəriyyəsi və praktikasına ciddi zərər vura bilər. Bu baxımdan, məncə, dörd əsas amili nəzərə almaq lazımdır:

1. Multikulturalizmin kontekstdən asılı olması;
2. Azlıqlar arasındakı münasibətlər;
3. Mədəni çoxluğun reaksiyası;
4. Bu reaksiyanın populizmlə əlaqəsi.

 – Hörmətli professor, fikirləriniz üçün çox təşəkkür edirik. Bu, bizim üçün çox vacibdir. Biz bu müsahibəni Azərbaycan dilinə tərcümə edəcəyik və Azərbaycanda “Daha.az” saytında dərc edəcəyik.

– Əla. Çox təşəkkür edirəm və ümid edirəm ki, sizin davam edən tədqiqat layihəniz çox yaxşı nəticələr verəcək.